De toon is meteen gezet wanneer ik de tentoonstellingszaal van Museum Belvédère binnenstap. De oostvleugel staat daar geheel in het teken van dit herdenkingsjaar, 75 jaar na de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog. Dus 75 jaar vrijheid. Maar die toon is niet positief, vooralsnog, want na de klapdeuren valt het oog meteen op twee grote werken van Henri de Haas. In “Verwoest bos” staan geknotte boomstammen als grafzerken op een verbrande aarde. Triest is ook het “Massagraf”, naakte lichamen liggen dwars over elkaar. Alleen de kleurzetting heeft dan nog iets hemels, de plek waar de zielen van deze figuren rondspoken. Bij het kijken naar deze harde binnenkomers struikel ik bijna over de laag bij de grondse vitrines. Hierin ontdek ik enige memorabilia van de kunstenaar waar deze tentoonstelling “Contre l’Oubli” het onderwerp van is: Edith Auerbach.
Nomen nescio krijgen betekenis
“Tegen het vergeten” is de subtitel van de tentoonstelling, want de vertaling van de Franse benaming. Auerbach, een duits-joodse kunstenaar, vertrok in 1926 naar Parijs om er in deze smeltkroes van creativiteit te werken in atelier, en plein-air en op café. Montparnasse heeft op dat moment een bruisend kunstenaarsmilieu. In de tentoonstelling in Belvédère werden de tekeningen, die in veel gevallen snelle schetsen zijn, in gelid aan de wanden gehangen. Als in een filmische opstelling, er langs gaand lijkt er een cartooneske rolprent vertoond. De portretten van door Auerbach geziene mensen zijn snel op papier gezet, maar ook nauwkeurig uitgewerkt zodat karaktertrekken en mimische rimpels de koppen kenschetsen. De meeste van de gezichten zijn van onbekende mensen, althans figuren die zijn verdronken in de vergetelheid. Op deze manier krijgen de nomen nescio een betekenis. Ze zijn niet vergeten, de namen wel maar de mensen niet. De koppen zijn dan ook als kunststukken te bekijken, niet als herkenbare realiteit. Want wie kent deze mensen? Het zijn daarom abstracte tekeningen, die bezien kunnen worden op de kwaliteit van werken. Die is losjes met een juist oog voor detail. Met een ontroerende belangstelling voor de medemens. Deze honderdvijftig portrettekeningen vormen een indrukwekkende reeks, die gezien mag worden.
Angst en doodsnood in penseelstreken
Edith Auerbach raakt zelf in de vergetelheid, omdat de oorlog roet in haar ontwikkeling gooit. Ondanks internering en ontberingen overleeft ze de oorlog. In vrijheid geeft ze beeld aan de verschrikkingen van de holocaust, om niet te vergeten. Een deel uit deze reeks aangrijpende schilderijen hangt in een apart door de inrichter gecreëerde ruimte. Het zijn geen gemakkelijke werken om naar te kijken. In een versimpelde stijl zijn de heftige beelden expressief geschilderd. Als toeschouwer, zoveel jaren later in vrede en vrijheid levend, voel ik de angst en doodsnood in de penseelstreken. Holle ogen die niet meer kunnen bevatten en niets begrijpen van de onschuldige opsluiting. Verwrongen houdingen van niet te duiden figuraties. Een menselijk karkas hangend aan een vleeshaak. Figuren geketend, beroofd van vrijheid. Welhaast een ondoorzichtige emotie. Want lang geleden, maar nog even actueel.
Om niet te vergeten
Een vrolijke toon geeft de huiskamer opstelling waarin een geschilderd groepsportret van de familie Elion is gehangen. Hoewel de aanleiding minder vrolijk is, want alle figuren – op één na – op het monumentale schilderij hebben de oorlog niet overleefd. Frank Lisser maakte het werk als eerbetoon aan zijn moeder die de enige overlevende van de familie is. Aan de hand van oude foto’s reconstrueerde hij dit gefingeerde samenzijn voor een onzichtbare fotograaf. Een emotioneel werk derhalve, de schilder laat zijn familie erin leven omdat hen het leven is ontzegd. Hij werkt er anderhalf jaar aan, vooral om de diverse karakters aan de hand van wel of geen beschikbare foto’s te kunnen achterhalen en doorgronden. Er staat een stoel in de museumruimte tegenover het schilderij, zodat ik het verhaal achter het beeld in me kan laten landen. Om niet te vergeten.
“Contre l’Oubli – tegen het vergeten”, met werken van Edith Auerbach, Frank Lisser en Henri de Haas. Bij Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12 in Heerenveen – Oranjewoud. Tot en met 20 september 2020.
Geef een reactie