Hoe leer je een iemand kennen? Door te zien wat die iemand doet in doen en laten bijvoorbeeld. Ofwel beter door met die iemand te spreken, oppervlakkig of meer diepgaand over het waarom van dat doen en laten. Dat kan. Maar kunnen we iemand compleet helemaal kennen? Tot in het diepste zijn. De dingen aan de buitenkant kennen maakt ons tot een kennis: ja, ik ken die iemand wel, ik weet wie het is. In gesprek worden we tot bekende, kunnen we iets meer vertellen over die iemand. Zo heb ik kennis over de iemand Vincent van Gogh, de schilder. Door zijn schilderijen denk ik te weten wie hij is. Maar die kennis blijft oppervlakkig. Door boeken te lezen die anderen schreven over zijn leven, denk ik meer te weten over welk mens hij was. Maar bij het vorsen van de tekeningen en schilderijen blijft het gissen hoe hij dacht en in het leven stond. De omgeving had invloed, de vrienden, zijn opvoeding. Hem echt denkelijk te kennen daarvoor doen zijn brieven een boek open. In die brieven, die vrijwel allemaal bewaard zijn gebleven – 820 in getal, geeft hij zijn levensbewegingen weer. Door die brieven gericht aan zijn broer Theo en enkele anderen komen we veel zo niet alles te weten over Vincent van Gogh, de mens.
Je liefhebbende Vincent
Het is welhaast een dagboek, een autobiografie. Dacht ik te weten wie de mens was door naar zijn schilderijen te kijken, zijn brieven te lezen geeft meer inzicht in wie deze mens is. Hij heeft een leesbare manier van schrijven, gaat gedetailleerd op de zaken in. Ik hang aan zijn lippen daardoor. Vincent verluchtigde zijn teksten met schetsen en opzetten voor schilderijen. Hij is zijn eigen illustrator. Een goede hand van beelden, een beste beweging van verbeelden.
De brieven vormen een onderdeel van de tentoonstelling ‘Je liefhebbende Vincent’ in het Van Gogh Museum te Amsterdam tot 11 januari 2021. Deze documenten worden amper in het openbaar getoond, omdat ze erg kwetsbaar zijn. De beschouwer kan niet bladeren, een blad omslaan. Dan zal het papier op de lange duur vergruizen. Om het houdbaar te houden voor volgende generaties en lang daarna is voor een andere vertoning gekozen. Ook kunnen deze als luisterbrieven worden meegenomen door het museum. Om stil te staan, te kijken wat de schilder heeft gemaakt en te horen wat hij daar zelf over zegt.
Alle brieven zijn eerder opgenomen in een zesdelige serie, een standaardwerk. Tevens is er een gebonden uitgave met een bloemlezing van 76 brieven erin afgedrukt. Als een soort van catalogus bij de lopende tentoonstelling. Daarin gaan de schrijvers van nu ook uitgebreid in op het leven van de kunstenaar. Weet ik door andere boeken en uitgaven binnen de kunstgeschiedenis al veel over schilder en mens Van Gogh, deze titel gaat dieper in op de levensloop van de man. Het boek ‘Brieven van Vincent van Gogh, troost voor bedroefde harten’ is dan ook een breedvoerige biografie.
Drift voor potlood en verf
Het leest als een geschiedenisboek; de historie van de kunstenaar, waarin hij zelf aan het woord komt door zijn eenzijdige correspondentie. De kerende post is nauwelijks gevonden, veel daarvan is door de ontvanger vernietigd. Hierdoor, aan de hand van de bewaarde brieven, weet ik wie hij was. Wordt Vincent welhaast een bekende voor mij. Leer ik de mens kennen door de schilderijen, maar zeker ook door de brieven. Door het werk en de verantwoording. Waarom schilderde hij dit en dat, waar kwam de inspiratie vandaan. Wat, wie en wanneer. De vijf w’ s van de journalistiek kan ik hier op los laten. Het hoe wordt mij gaandeweg duidelijk. De beeldenaar verbeeldt zijn eigen leven in woord en beeld. Want zelf vindt hij dat beeld belangrijk, en daarbij het woord. Een drift voor potlood en verf, een hartstocht naar pen en papier.
In de brieven aan broer Theo laat Vincent meer van zichzelf zien dan aan de buitenwereld. Vincent beschrijft zijn leven. Geeft zijn gedachten en gevoelens woorden. Komt meer nog dan in zijn tekeningen en schilderijen als een gevoelig mens naar voren. Zitten zijn emoties tussen de verfstreken, zeker zijn ze te vinden langs de geschreven regels. Ik lees over zijn dromen, zijn twijfels en angsten. En over zijn allesoverheersende passie om kunst te maken die “troost biedt aan bedroefde harten”. Zeker is de kunst een troost geweest voor hemzelf. In het schilderen kon hij de wereld buiten voor de duur van het maken vergeten. De moeizame relatie met familieleden, vrienden en andere kunstenaars even aan de deur laten staan. En in de brieven aan Theo schreef hij dat dan van zich af. Natuurlijk, hij ging de zakelijke onderwerpen niet uit de weg. Vroeg om financiële steun en, niet geheel onbelangrijk, verf en kwasten.
Hartelijk dank voor uw artikel
Meerdere brieven bevatten lijstjes met kleuren die Vincent dacht nodig te hebben om verder te kunnen tijdens zijn zoektocht in de kunst. In de brieven worden schetsen voor nieuw werk gevonden, maar ook beschrijft hij te maken schilderijen: “…die hoge bomen tekenen zich af tegen een avondlucht met paarse strepen op een geel fond, het geel gaat bovenaan over in roze, in groen…” Zo kan ik nu de schilderijen lezen en zie het beeld als vanzelf tussen de woorden opdoemen. Vincent ziet het voor zich en laat het mij door zijn beschrijving zien, zonder dat ik het schilderij ken. Maar hij heeft ook een goed woord over voor de ander die zijn beelden kan beschrijven, met de juiste toon: “hartelijk dank voor uw artikel (…) dat me zeer heeft verrast. Ik vind het erg goed als kunstwerk op zichzelf, ik vind dat u schildert met woorden; enfin, in uw artikel vind ik mijn doeken terug, maar beter dan ze in werkelijkheid zijn, rijker, betekenisvoller.” Maar hij is ook onzeker en denkt dat de loftuitingen niet hem kunnen betreffen. “Toch voel ik me niet op mijn gemak als ik bedenk dat hetgeen u zegt, eerder op anderen van toepassing is dan op mij.”
Om het boek samen te stellen hebben de schrijvers – Nienke Bakker, Leo Jansen en Hans Luijten – diepgaand geschiedenis en brieven doorgespit. De uitgave is opgedeeld in diverse thematische hoofdstukken die gezet zijn rond de brieven. De schrijvers reiken mij de hand van Vincent, waarna ik met hem meeloop. De eerste brief, overigens al nummer 155 in de reeks, dateert van juni 1880 en leiden het boek in over ‘een man van hartstochten’. Van de begintijd via boerenschilder en modern kunstenaar tot het zoeken naar nieuw evenwicht. Vincent stapelt tegenslag op misstappen. Hij wordt opgenomen in een instelling om zichzelf te hervinden en daarna het beste te geven. Jawel, dit boek is van de schrijvers maar het is net alsof Vincent zelf de auteur is. Het spitten geeft noten op de brieven, leggen teksten uit, geven plaatsbepalingen en verduidelijken namen. Een kaartje geeft de verblijfplaatsen van Vincent weer. Het boek had kunnen dienen als curriculum vitae voor de kunstenaar om aan de bak te komen, ware het niet dat het nu pas dit jaar is verschenen.
“Brieven van Vincent van Gogh – troost voor bedroefde harten” door Nienke Bakker, Leo Jansen en Hans Luijten. Uitgave Prometheus Amsterdam, 2020.
Geef een reactie