Wat is de essentie van het landschap. Welke zaken zijn kenmerkend voor het landschap. Wat blijft over wanneer het huis, de boom of het beest in elk denkbare combinatie en opstelling is weg gelaten. Vooral en enkel is de horizon de essentie van het landschap. De tweedeling van de sfeer in boven en onder, lucht en land. Meer is niet nodig om in het platte vlak ruimte te suggereren. Juist dat is wat Leen Kaldenberg doet, ruimte scheppen. Vanuit zijn huis op het platteland van de provincie Groningen heeft hij al een weidse blik op de omgeving, maar deze wordt nog meer ruimhartig in zijn vertaling op doek.
Naar een verre einder
Kaldenberg verft alle overmatige elementen, die er naar zijn mening niet toe doen om een krachtig werk neer te zetten, uit het gezichtsveld. Het is de ongestoorde blik die er in zijn ogen toedoet. Enkel de horizon in het zicht met de sfeer van lucht en land. In die sfeer kan de schilder zijn kunnen uitleggen. In de verftoets de boodschap geven. Deze valt op dit moment te zien in MUGA, ofwel Museum Galerie Heerenveen. Over landschap is de expositie genoemd. De werken hebben het landschap als onderwerp, maar de kunstenaar kijkt erin voorbij het landschap. Over landschap heen, naar een verre einder.
Ik kijk in die einder, het eindeloze niets. Ins blaue hienein bij wijze van spreken. Het duizelt me voor ogen met zo een ruime blik. Een nulpunt bijna. Het is er stil, oorverdovend stil in de omgeving van Kaldenberg. Alleen zacht geruis van de wind, hoor ik. Een overvliegende vlucht luid kwebbelende ganzen verwacht ik, om die rust te doorbreken. Maar die verstoring komt er niet. Het blijft stil. Letterlijk ben ik alleen in de ruimte, in een eerder afgesproken tijdslot. Gelukkig doorbreekt ook de galeriehouder niet mijn mijmering. Ongestoord kan ik het werk van Leen Kaldenberg in me opnemen.
Zwierige verftonen
Enkel dan doorbreekt Kaldenberg zelf figuurlijk de kalme sfeer. Hij laat deze golven en buigt het verfgebaar op doek af. Het klinkt me als muziek in de oren. Ik zie wat ik nog nooit gehoord heb. Er klinkt door de stilte een compositie, de noten rijgen zich tot tonen. De werken zingen beeldend een lied, een ode aan het Groninger land. Leen Kaldenberg verlaat de kilte en de kou van zijn eerdere werken, brengt sfeer en warme zwierige verftonen in zijn nieuwe werk. Meer frivool is de omgeving namelijk waarbij in een enkel gebaar een bocht in de dijk of kolkend water langs de kwelder is verbeeld.
Er is minder nodig, maar er wordt meer gegeven. De kleur is dan de essentie om het beeld onnodig plaatsbepaling te geven. Enkel de horizon op de einder kan van overal zijn. Dat zie ik hier en kan ik daar bekijken. Het blijft van alle tijden en hoegenaamd op iedere plek in het platte land. Met een enkele zwierige kleurtoets bedenk ik mij de kronkelende zomerdijkjes door het landschap, die verhard zijn om het verkeer te dragen. Ik kan zo de wereld op mijn tocht – bijvoorbeeld een zondagse autorit in het Groningse, betrekkelijk van bovenaf bekijken en herken opeens in een draai van het water, de zwenking van de dijk en daarmee de bocht in de weg, een compositie van Kaldenberg. De kunst komt tot leven.
Minimale middelen
De werken in MUGA hebben de ruimte buiten beeld, die het beeld al ruimschoots in zichzelf heeft. Soms is slechts een enkel werk op een wand voldoende om de sfeer van de provincie, het platte land, over te brengen en vast te houden. Het landschap kan ademen en heeft de ruimte gekregen zich in volle glorie te ontvouwen. Die glorie bestaat niet uit de aankleding en de enscenering, maar juist in het naakte zijn. De schilderijen van Kaldenberg leggen het landschap bloot. Ontdaan van alle opsmuk gebruikt hij het als naaktmodel. Uitgespreid ligt het voor hem, aan zijn voeten. Enkel het karakter, de aard krijgt het mee in zijn vertaling. Het kenmerk van het blote zijn, de naakte waarheid. Kaldenberg omschrijft het zelf zo: “Ik wil met minimale middelen de kwaliteiten van het Noord-Nederlandse landschap treffen.”
Dat is dus heel veel land, licht en lucht. En die middelen zijn doek en tempera, vooral in gemaskeerde kleuren. Tinten die het uitbundige karakter van het landschap lijken te verhullen. Maar het schemerende waddenlicht is werkelijk zo atmosferisch geel, blauw, bruin en grijs. Details zijn weggelaten, het perspectief verlaten, waardoor het beeld de abstractie nadert. Ware het niet dat de vlakverdeling het verstand door het oog laat weten dat er een landschap in het vizier komt.
Door de manier waarop verfstreken zijn getrokken van links naar rechts over het doek ontstaat een beeldveld die de kwelders en het wad benaderen. Hoewel aspecten en elementen die het landschap als het ware bevuilen zijn weggelaten, de ruis uit het beeld gegumd, volgen verflijnen toch de loop van water in en naast land. Het zijn niet enkel verflijnen langs de horizon, Kaldenberg heeft toch meer verhaal dan alleen maar het abstracte niets. Er is meer nodig om de beleving van land, licht en lucht neer te zetten.
Hoewel het “nergens” op lijkt, niet anders dan het onpersoonlijke landschap van overal, geeft het voldoende handvatten en houvast om in te verdwalen. Het maakt mij lyrisch. Het amper zijn maakt grote woorden mogelijk. Een omhaal van gedachten, een sferisch bewustzijn. Heerlijk er in weg te dromen, te wiegen op de golven van verf.
Expositie “over landschap”, werk van Leen Kaldenberg bij MUGA – Museum Galerie Heerenveen, Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Tot 2 mei 2021.
Geef een reactie