Zomaar voor de vuist weg iets opschrijven of onvoorbereid een gesprek beginnen. Dat gaat niet meer na het lezen van het boek “Zo niet, dan toch”. De uitgave, die voornamelijk de ‘als dan’ redenering omschrijft en deze met logica al dan niet geldig verklaart, is geschreven door filosoof en natuurkundige Sjoerd van der Niet. Beide kennisterreinen samen zorgen voor een mengsel van abstractie en werkelijkheid, van theorie en wetenschap. De mix zorgt niet voor een onleesbaar in moeilijke zinnen gevatte droge stof, maar Van der Niet bezit het talent om speels te schrijven over herkenbare redeneringen die onze samenleving vormen tot de maatschappij die deze nu is.
Bestuderen, inspecteren, verkennen
We redeneren wat af op straat, op kantoor en in de kroeg – en thuis op de bank of aan de etenstafel. Veelal hebben we niet eens door dat ons betoog van geen kanten klopt, omdat we niet nadenken over wat we nu eigenlijk zeggen en welk standpunt we poneren. In “Zo niet, dan toch” worden diverse redenaties tot op het bot uitgebeend. Van alle kanten bekeken, met voorbeelden bewezen en tegen het licht van de logica gehouden. De zinnen worden uitgeplozen, zoals ik vroeger in de lessen Nederlands grammaticaal zinnen op woorden analyseerde om de correcte plek ervan te bepalen. Van der Niet bestudeert, inspecteert en verkent wat wij zoal binnen ons dagelijks taalgebruik bezigen en toetst het aan de waarheid, of het klopt wat we zeggen en zo niet wat er dan mis aan is. Uiterst verhelderend en leerzaam.
Plausibele formules
Uitspraken die wij als normaal beschouwen blijken dat op de letter nauwelijks te zijn. ‘Kun je wat naar links opschuiven?’ is voor meerdere uitleg vatbaar. Wie zou de vragen ‘Is iedereen er?’ en ‘Zijn er afwezigen?’ moeten beantwoorden. En welke informatie krijg ik bij de zin ‘De jongeman vertelde zijn ouders dat hij zou gaan trouwen’. Wat te denken van ‘Ik ben overal tegen tot ik een besluit neem, dan ben ik voor’ en ‘De trein komt eraan want de rails liggen er al’. Is dat logisch? Van der Niet verklaart die logica in plausibele formules. Al lezende waan ik me terug in het leerboek kansberekening. Wat zijn mijn kansen om een juiste zin te formuleren. Met letters en klanken vorm ik woorden, met woorden maak ik zinnen, van zinnen komen alinea’s, speeches, theorieën, debatten, boeken. Deze beschouwing. In beginsel draait taal om zinnen, leert Van der Niet mij, en zinnen hebben twee belangrijke eigenschappen: ze zijn waar of onwaar, en je kunt ermee redeneren.
‘Zo niet’ neemt zinnen onder de loep en ontrafelt de waarheid aan de hand van onderwerp en predicaat. Aan de hand van tal van redenen en verklaringen, komt ‘dan toch’ tot commentaren en motiveringen. En wanneer dan die hele vocabulaire is uitgespit volgt de toepassing. Dan kom ik te weten hoe ik de in het boek opgedane kennis in mijn gesproken taal en geschreven tekst kan gebruiken. In de laatste hoofdstukken komen er antwoorden op wat logica is en een omschrijving van de term betekenis.
Uiteraard is de schrijver niet over één nacht ijs gegaan. Hij heeft de nodige literatuur doorgenomen om voorbereid het boek in te gaan. Daarom sluit de uitgave af met een verantwoording waarin aangehaalde argumentatie, citaten en geschriften worden omschreven. In een begrippenlijst kom ik te weten wat de betekenis is van veel in de tekst gebruikte, mij in enkele gevallen onbekende, woorden. Van ‘abstraheren’ tot ‘Wason-test’ en van ‘transitief’ terug naar ‘falsificatie’. Een boekwerk dat zeker niet terug in de boekenkast verdwijnt, maar ik zeker nog vaak zal raadplegen om in mijn taalgebruik bij de les te blijven. Het verheldert mijn redeneren door Van der Niet’s filosofische kijk op taal en logica. Niet in technische termen, hoewel deze uiteraard niet helemaal kunnen worden vermeden. De logica kent eveneens vaktaal, zoals ook de timmerman en de ICT-er bijvoorbeeld een eigen jargon hebben. Maar ‘Zo niet, dan toch’ is geen zware kost, het is licht verteerbaar. Als Sjoerd van der Niet het schrijft dan is het boek te lezen. A. Als A, dan B ::B. In de meest simpele vorm.
ZO NIET, DAN TOCH – over ons redeneren en wat daar wel en niet logisch aan is. Sjoerd van der Niet. Uitgeverij DAMON, 2021.
Geef een reactie