Ze wil me laten kijken als een kunstenaar. Zien door het kunstwerk om het ontstaan te kennen. Of eigenlijk achter de kunst blikken, om het hoekje van de inspiratie en het maakproces. Waarom is het schilderij er, wat is de reden dat het er is. In het informatieve boek “Kijk als een kunstenaar” beantwoordt Monica de Ruiter vragen over de kunst en haar beoefenaars. Want die vragen werden haar zovele gesteld tijdens rondleidingen langs de kunst van het Rijkmuseum in Amsterdam. In de bestaande kunstboeken vind ik veel kijk op kunst maar vrijwel nooit het antwoord op de vraag hoe het kunstwerk gemaakt is. Welke uitdagingen kunstenaars tegenkomen, maar vooral welke middelen de kunstenaar ter beschikking staan om het vak uit te oefenen.
Niet enkel de soorten dragers en de diverse verven, maar zeker ook de emotie die het neemt om het kunstwerk er te laten zijn. Het gevoel speelt een belangrijke rol in het proces van het lege canvas naar de figuratie, het witte papier naar de verbeelding en de schone muur naar de beeltenis – die daar op zal gaan staan naar het heilig moeten van de kunstenaar. Natuurlijk kan ik niet als een kunstenaar kijken als ik dat zelf niet ben, de ogen schieten me tekort, maar De Ruiter neemt mij met haar boek mee de wondere wereld van de kunst in. Ik mag achter het podium backstage meekijken in de keuken. Kan de geuren van linnen, verf en bindmiddel ruiken tussen haar regels door.
Kunstenaars over hun kunst
Ondertussen, tijdens het lezen ervan, vraag ik mezelf af waar zal ik het boek in mijn kast zetten wanneer ik het uit heb. Plaats ik het in de categorie kunstgeschiedenis. Of tussen de handboeken voor de kunstenaar. Dan wel op alfabet van de kunstenaar bij de kunstboeken. Eigenlijk is het dat alles in één. Het belicht zowel de geschiedenis van de schone kunsten aan de hand van technieken en stijlen, als wel dat het de kunstenaar aan het woord laat. Want met die antwoorden voor ogen kan ik werkelijk kijken als een kunstenaar.
Monica de Ruiter hoort verschillende kunstenaars uit over hun kunst en waarom dit er is en volgens hen moet zijn. Bekende namen in dit wereldje als Olphaert den Otter, Marc Mulders en Michael Raedecker, maar ook voor de massa minder grote meesters zoals Aukje Koks en Rezi van Lankveld. Alle hebben zij een duidelijk verhaal over hun vak en juist deze gesprekken maken het boek tot een waardevol instrument. De techniek, de emotie – vooral dat laatste element is van levensbelang, daardoor kan de kunstenaar alleen overleven in de kunst. Zonder dat wordt het schilderij een nietszeggende plaat voor boven de bank, een dertien in een dozijn uiting. Ook schilders uit vervlogen dagen komen langs in het boek, omdat deze door het werk over hun graf heen veel te vertellen hebben. Ik leer van Vincent, Rembrandt, de gebroeders Van Eyck en Frans Hals. De schildermagie van Johannes Vermeer en het mysterie Piet Mondriaan.
Het boek heeft de allure van een verdiepte blik, in de kunst vanaf de prehistorische start tot vandaag de dag – de finish die maar nooit bereikt wordt want steeds is er een nieuwe stroming die bevaren moet worden. Het begin ligt voor de jaartelling, en kijk ik over de schouder van de naamloze grotschilder mee naar zijn techniek en handvaardigheid. Monica de Ruiter stapt vervolgens met grote stappen door de geschiedenis van de kunst. Want het gaat er haar niet om deze in het spotlicht te zetten, maar dat was is belangrijk voor wat nu is. Wie de vooruitgang in de kunst niet kent zal geen goed oordeel kunnen vellen.
Het was er niet zomaar
Om me te tonen hoe kunstenaars van naam en faam, van naamloos en virtuoos, naar hun omgeving kijken om er iets mee te doen. Het opent mijn ogen al voordat ik het resultaat in beeld zie, de geschiedenis te kennen geeft grond het scheppen te waarderen. Aan de hand van de diverse technieken die kunstenaars hanteren volg ik het spoor van drager via grondlaag naar de ondertekening. Monica spit voor mij in de grond en keert de aarde voor mijn voeten om. Zo zodat ik doorzie wat er allemaal komt kijken om een schilderij te maken. Wat er in de geschiedenis heeft plaats gevonden, in de stijl is gebeurd om dat kunstwerk te kunnen laten zien wat ik nu in galeries voor hedendaagse kunst kan aantreffen. Het was er niet zomaar, het kent een lange groei en veel experiment van toen tot nu om er te mogen zijn.
Met de ontwikkeling van het schilderen, want daarover gaat het in dit boek vooral, loopt de ontwikkeling van die modder aan dat kwastje gelijk mee. Want is dan de drager gekozen, linnen of hout dan wel steen, vervolgens is er de grondlaag als basis voor de voorstelling. Dat deze zich kan hechten en op de plek blijft. Om een afbeelding in verf te maken wordt eerst een op detail uitgewerkte schets neergezet. Hoe dat precies allemaal in zijn werk gaat hoef ik hier niet te schrijven. De Ruiter heeft dat alles leesbaar beschreven, zonder omhaal van woorden of in kostbare vaktaal.
Studie schilderkunst
De diverse verven komen uitermate goed uit de verf. De Ruiter heeft op iedere vraag een antwoord. Niet alleen is het boek voor de argeloze museumbezoeker een voordeel om te lezen, maar ook de kunstenaar zelf zal er iets aan hebben. Wanneer je voor zo’n kunstwerk staat en je bent op dat moment ‘uitgekeken’ op wat je ziet, komen er vragen over ontstaan, het hoe maar vooral het waarom. Wat is de reden dat het schilderij er is zoals het er is. “Kijk als een kunstenaar” is daarom een handboek voor de mens die verder kijkt dan zijn neus lang is in de kunst. En de kunstenaar kan zich met het boek in de hand verdiepen in materialen en technieken. Deze worden gedetailleerd omschreven, en ook hier weer komt haar studie schilderkunst goed van pas.
Niet alleen diept De Ruiter dus de geschiedenis uit, ook heeft ze met die verschillende kunstenaars een gesprek. Want zoals gezegd zonder de kunstenaar geen kunst. Deze gesprekken zijn eigenlijk het meest waardevol in dit boek. En de manier waarop De Ruiter de kunst en kunstwerken van deze kunstenaars beschrijft. Zij schildert met woorden en eigenlijk heb ik door haar teksten een afbeelding van het omschreven kunstwerk niet meer nodig. Bekijk ik deze, want de meeste zijn wel ter illustratie in het boek afgedrukt, dan is er een blik van herkenning, want haar woorden zeggen dikwijls zoveel meer dan de werken uitbeelden. Natuurlijk is dat bezijden de waarheid, want kunst heeft geen woorden nodig en spreekt voor zich. Maar zou je dan het beeld wel in woorden uitdrukken, dan heeft Monica de Ruiter deze gevonden. Zo is het boek ook nog eens een handboek voor de kunstrecensent.
Kijk als een kunstenaar, van theedoek tot terpentine: hoe schildertechnieken en materialen de kunstgeschiedenis beïnvloeden. Monica de Ruiter bij Meulenhoff Boekerij, 2021.
Geef een reactie