Wat is een vlak. Is dat de ruimte tussen lijnen. Vier zijden in een vierhoek, of meerdere zijden in een veelhoek. Een afgesloten ruimte, de leegte, de vlakte. Is het effen of egaal. Glad en horizontaal? Of monotoon, onpersoonlijk. In de meetkunde is het een plat, oneindig oppervlak of variëteit zonder enige kromming. Formeel gedefinieerd is het een tweedimensionale affiene ruimte. En tot hoever kun je gaan om zo’n vlak uit te spitten, te onderzoeken tot enkel de aard ervan zichtbaar is. Het zo strak, uitgestreken en rimpelloos weer te geven. Want de essentie van het vlak is het vlak zelf. Het kan een kleur hebben of schijnbaar kleurloos zijn. Maar is het vlak een zichtbare ruimte dan heeft het tastbare niets binnen het gelijnde kader een tint, sowieso. Anders zou het niet zichtbaar zijn, transparant.
Transparante karakter
Gjalt Walstra kent het vlak, doorziet het. Van punt tot punt, van lijn tot lijn. Zijn vlakken zijn opgezet in de vierkanten van doek of papier als drager van zijn kunst. Geconcentreerd, maar speels want telkens is de verfstreek zichtbaar. Zie je als kijker de werkwijze, het maakwerk. Vangt de verf het licht. Dat onderzoek naar de materie in regelmatige vierhoeken is op dit moment te zien in Kunstlokaal No.8. Het is een eerbetoon, want de kunstenaar is vorig jaar overleden. Eerder had zijn werk in 2015 een vertoning aldaar en er stond een nieuwe expositie binnen de muren van het oude schoolgebouw gepland. Deze hommage aan de plotseling zo vroeg gestorven kunstenaar laat vooral zijn laatst gemaakte werk zien. Maar toont ook de ontwikkeling.
De materie in die vierhoeken brengt Walstra zelf aan in de vorm van olieverf. In meerdere lagen smeert hij de kleuren op het linnen. Ik zie alleen de laatste laag, de afloop van een nieuw onderzoek. Maar kijk ik geconcentreerd naar het schilderij, inspecteer het met de ogen, dan ontdek ik deze lagen. Merk de onderlagen die sporen laten in de bovenlaag. Zie het transparante karakter waardoor de aard van de onderschildering schijnt door de toplaag. Het is een vertelling, een verdieping, hoewel het op het eerste gezicht nogal oppervlakkig aandoet. Of, met de kunstenaar te spreken: “Als er eenmaal helderheid is ontstaan, valt alles vanzelf op zijn plaats.”
Intuïtieve creativiteit
In houtskool op papier is het onderzoek van het vlak te sporen. Naar verhouding korte lijnen dwarrelen soms wat onzeker over het papier. Want het vel is leeg, blank en maagdelijk. Daar moet iets op, het vraagt betekend te worden. Dat kan angstig maken. Verlegen in zekere zin. Het vel en de kunstenaar, de strijd en de aandrang. Dan is er een aanval, een snelle handeling. Geschrokken van deze explosie aan intuïtieve creativiteit komt de kool in de hand los van het papier, en weer erop. De kunstenaar deinst terug, huivert, maar moet door. Krampachtig speels verkent hij zijn eigen vlakte.
Meer zichzelf is hij op het doek. Dan komt Walstra los. In eerste instantie dat vlak bestuderend voor wat betreft structuur en schakering van de materie. Met de tijd verdwijnt dit en blijft de pure kleur in het egale vlak over. De vlakken van Gjalt Walstra zijn zichzelf en hoeven zich niet anders voor te doen. Het hoeft geen waarde als de figuratie of een beeltenis te hebben. De schilderijen van Walstra zijn op een nulpunt terecht gekomen, het is de basis. Maar een gronding op de top van reflectie. Dit is het, zo moet het zijn.
Op de gang buiten het lokaal staat een kastje met twee lagen kleine werken op rij. Olieverf op linnen, 25 bij 21,5 centimeter. Een detail uit het oeuvre dat de wanden niet heeft gehaald. Ik kan het zittend op mijn hurken op mijn gemak doorbladeren. Even afgeleid van het grote geheel. Een moment voor mezelf met de kunst van Walstra die ik daar kan aanraken. De lagen betasten en doorvoelen als het ware. Maar dan recht ik mijn benen weer en kijk om de deur over de drempel van het lokaal in.
Dan bemerk ik dat er toch weer een soort van figuratie terug in het werk komt, althans laat het kunstlokaal dit als laatste onderdeel in de rij van gehangen werk zien. Een stramien van korte witte vegen op een witte ondergrond. Die witte vegen vangen het licht, waardoor het wit van de onderschildering gebroken lijkt. Hoe die verandering in werkwijze uit zal pakken, zullen we nooit weten. Het omvangrijke oeuvre van deze productieve kunstenaar stopt hier, abrupt. Was Gjalt Walstra hiermee klaar met het definiëren van zijn schilderkunst, stond hij op het toppunt van zijn kunnen. Het vlak werd door hem verkent vanuit de figuratie via de sprekende maar onherkenbare voorstelling terug naar de enigszins figuratieve afbeelding. Het werk blijft abstract. Het spreekt voor zich, omschrijft zichzelf. Punt.
Tentoonstelling “een eerbetoon”, schilderijen en tekeningen van Gjalt Walstra bij Kunstlokaal No.8 in Jubbega-Schurega. Tot en met 27 juni 2021.
Geef een reactie