“…met dat ene nest begint / mijn hartstocht / voor dat intrigerend beest, (…) zoals de kiek vliegt in seizoenen, / heen en weer zijn routes vindt, / zal ik elders rusteloos zoeken / naar wat mens en kiek verbindt.” Met het gedicht ‘Grenzeloos’, voordat het verhaal in het boek “De man op de dijk” start, is eigenlijk alles al gezegd. In die poëtische zinnen is de hele vertelling samengevat. En daarom juist nodigt het uit verder te lezen. Met die woorden, speciaal voor deze uitgave geschreven door Alfred van Hall, raak ik alleen maar meer geïnteresseerd in wat er verder komen gaat. Achteraf kan ik zeggen dat in het gedicht de essentie van het boek ligt. Maar dan ben ik door schrijver Elvira Werkman al toegewijd in de materie ingevoerd.
Grenzeloze drang
Het avontuur heeft een romantisch begin wanneer Ben Koks, in het boek door Werkman gekenschetst als de man op de dijk, in een akker langs de Groningse zeedijk een nest ontdekt van de grauwe kiekendief, kortweg kiek. Daarmee start een zoektocht naar gedrag en leven van deze op dat moment, 1984, in Nederland nauwelijks nog gesignaleerde vogel. De vogelman Koks raakt op slag verliefd op deze kiek. Hij is daarop oprichter en bezieler van stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief, en weet meerdere natuurliefhebbers te animeren en enthousiasmeren voor zijn grenzeloze drang naar dit avontuur.
Want de hartstocht voert hen niet alleen naar alle uithoeken van Nederland, maar ook ver over de landsgrenzen heen en diep de binnenlanden van diverse windstreken in. De werkgroep gaat deze trekvogels achterna en bestudeert elders hun doen en laten. Eerst door ze te ringen is al een spoor te volgen, later door de vogels een kleine zender op de rug te binden. Zo is gedrag en vliegroute, navigatie en bestemming, nauwkeurig te volgen. Een en ander om de stand van de grauwe kiekendief in Nederland te behouden en te bevorderen.
Enthousiaste kiekenmensen
Werkman is diep in de materie gedoken. Volgt de gepassioneerde doorzetters van de werkgroep nauwgezet, zoals zij zelf de kiek volgen. Elvira bindt Ben nog net geen zendertje op de rug, maar volgt in het boek wel al zijn stappen om de kiekendief beter te leren kennen. En daarnaast andere vogels in het kielzog mee te nemen.
Naast avonturenroman is de uitgave “De man op de dijk” een boek dat niet zal misstaan in de bibliotheek onder de rubriek biologie dan wel bij geschiedenis. Ook mag het een handboek zijn voor vogelaars, mensen die de trek en het gedrag van in dit geval vooral de grauwe kiekendief volgen. Niet alleen worden deze vogels en andere gevederde vrienden uitgediept, ook de leden van de werkgroep krijgen ruimschoots aandacht. Boeren die eerst nog wat argwanend kijken naar die vreemde mensen op hun land om nesten te beschermen tegen hun maaigeweld. Maar allengs doorzien zij de noodzaak, werken mee en worden ook enthousiaste kiekenmensen. Ben Koks weet zijn enthousiasme over te brengen, ook bij de vogelmensen in het buitenland. Uit alle windstreken wordt hij geholpen met zijn voornemen. Het is een lust te lezen wat, wie en waarom. Dat ene nest in die noordelijke polder zet een hele machine in beweging. Grondig beschreven in dit boek. Met vakkennis, maar voor de leek blijft het ondanks dat goed leesbaar.
Missie op expeditie
In het boek ga ik aan de hand van Elvira Werkman mee op reis. Een schrijver met een goed oog voor de omgeving, een luisterend oor om geen enkele conversatie te missen, en door de scherpe pen alles gedetailleerd te omschrijven. Meermalen zit ik op het puntje van de stoel, daardoor. De avonturen boeien. Niet alleen de vogels vliegen mij om de oren, ook lees ik alles over grondverbetering – de houdbaarheid van het landschap, biodiversiteit. De kiek voert de missie op expeditie naar uithoeken. Naar binnenlanden, hooglanden en een dorp van tovenaars. Iemand hangt de Chinese filosofie aan, een ander wil de wereld iets mooier maken en een derde droomt van een even zo grote vogelstand thuis als op reis is gezien. Hoewel veel is onderzocht en uitgespit, is er nog een lange weg te gaan voordat de grauwe kiekendief gemeengoed is in Nederland. “Dromen wil ik van een land / Waarin mensen vrij als vogels zijn / En niemand vogelvrij verklaar wordt.”
Vooral de fragmenten uit het dagboek van Elvira Werkman zijn pareltjes, deze beschrijven in normale taal nog meer beeldend de avonturen van de kiekenmensen. Deze delen zijn mijn favoriet in het boek dat al in meerdere talen is vertaald. Iedereen wil maar al te graag mee vliegen op de vleugels van één van de sierlijkste roofvogels ter wereld en via de verhalen van Werkman door zijn ogen naar ons landschap kijken. Elvira is naast schrijver natuurjournalist. En groeide op tussen de Groningse akkers, wat zorgde voor een levenslange fascinatie voor vogels en eindeloze vlaktes. Nadat ik op de vleugels van de kiek ben meegegaan, weet waar ze winters naartoe trekken en waarom, het menu van de vogels ken, en – belangrijker besef wat ons te doen staat om de kiek voltallig terug te krijgen in Nederland, sluit ik het boek nog niet. De man op de dijk vertelt me tot slot over zijn onverwoestbare dromen. Eigenlijk is het een samenvatting van het boek, zoals het gedicht in het begin dat ook is. Maar het pepert de lezer nogmaals de noodzaak in die uit hartstocht is geboren.
In het dankwoord geeft Werkman aan wat haar bewoog dit verhaal te schrijven. Een beknopte literatuurlijst wijst mij de weg dan nog wanneer ik verder wil lezen in deze materie. En dan blader ik nog even terug naar een alinea genomen uit de brieven van drukker Hendrik Werkman. De man spreekt de schrijver van het boek aan en als kunstenaar mij ook bijzonder. Op een fietstocht over het Hogeland in juni 1942 ervaart hij dit: “Op een oud stuk dijk, tegen een hooi-opper hebben we ons maal genomen, met een uitzicht zoo machtig, over korenvelden en uitgestrekte weiden, een stukje Reitdiep. Onafzienbare velden onder een grijsachtig-blauwe hemel en een brandende zon. Overal leeuweriken en geelgorzen, kwikstaarten en andere kleine vogeltjes boven de geurige klaver en peulvruchten.” Niet dat vroeger alles goed of zelfs zoveel beter was, maar…
“De man op de dijk”, het grenzeloze verhaal van de grauwe kiekendief, Elvira Werkman. KNNV Uitgeverij, 2020.
Geef een reactie