Voordat ik haar zojuist verschenen boek “Natuur getekend” hier bespreek lees ik nog hoe destijds mijn gedachten over haar werk speelden. In mijn kunststukjes blader ik terug naar de herfst van 2012. Annemieke Harkema laat dan haar getekend Friesland zien in de Kunstruimte Heerenveen. De uitgave “Natuur getekend” doornemend, dat een vogelvlucht toont uit haar omvangrijke oeuvre, raak ik met haar gefascineerd door de natuur, vooral het landschap – althans op de manier dat zij deze weergeeft. De snelle schetsen in verf, potlood of houtskool op papier maakt ze terplekke in dat landschap. Naar de waarneming, ze zit er middenin.
Die perceptie brengt ze over op de kijker in een trefzekere belijning en de zwierige penseelvoering. Later werkt zij de schetsen wel uit in atelier tot grote tekeningen, waarin de beleving van ruimte vrij spel krijgt. Eerst nog tast ze de drager af en blijft dichtbij de letterlijke realiteit, maar allengs durft zij dat los te laten en boven de werkelijkheid uit een nieuwe omgeving te maken. In papiercollages gaat ze de abstracte atmosfeer in, terwijl bij de aquarellen de realiteit in directe lijnen en kleurvlakken zichtbaar blijft.
Voor het boek hebben vier personen een artikel geschreven als inleiding op het werk. Han Steenbruggen doet een woord vooraf en zet haar composities op één lijn met het eigentijdse modernisme van De Ploeg in Groningen. Tenminste hij trekt de lijn moeiteloos door via een impressionistische richting naar de gevoelige schilderkunst. Kunstenaars die de bijzondere lichtval, de nabijheid van de zee en de open vergezichten, zo vrij van horizonvervuiling opzoeken in het noorden. Steenbruggen ziet de buiten- en binnenwereld in het werk versmelten tot een poëtisch beeld – soms nagenoeg abstract, maar ook wel herkenbaar. “In vlotte schetsen registreert Annemieke Harkema wat zich vluchtig voltrekt op de grenzen van waddenpolders en – zee – het verschuiven van zonlicht over land, het jagen van de wind over laatste bomenrijen of de stapeling van wolken boven lage horizonten.”
“Voor ik Annemieke zelf leerde kennen”, schrijft Janneke Tangelder, “kende, en herkende ik haar landschapstekeningen”. Ze ziet er het directe noteren in: wind over water, zonlicht achter wolkenmassa’s, weerbarstig riet of turbulente luchten. In haar artikel neemt Tangelder het werk van Harkema nog eens door. Omschrijft dit duidelijk voor de lezer. En met de afbeeldingen van de tekeningen tussendoor voel ik haar letterlijk aan. Ik zie de beweging in de ruimte voor me, in tekst en beeld. De letters vullen de lijnen aan en in.
De belevenis bij het landschap
De opbouw en indeling van het landschap, de akkers en de landaanwinning, aan de dijk en langs de kuststrook van Friesland wordt door Erik Betten in historisch perspectief gezet. Het is de omgeving waar Annemieke Harkema haar inspiratie opdoet. “Boven Dokkum houdt de ene wereld op, maar begint een hele andere. Een wereld met een heldere horizon, waar land en zee, oud en nieuw, in een indrukwekkend verband in elkaar overgaan.” Harkema tekent het uit. Niet precies in perspectief tot de horizon onder hoge luchten, maar in sfeer vol gevoel en emotie. De belevenis bij het landschap. Annemieke Harkema ziet het en ik neem die ervaring over door haar tekeningen.
Onno Maurer gaat tot slot in op veertig jaar landschap. Want zo een tijd werkt Harkema aan haar oeuvre. Leven en werk passeren de publicatie. Een leven waarin het noodzaak is zich in beelden uit te kunnen drukken; rijke verbeelding van intense natuurbeleving. Het boek “Natuur getekend” is op deze manier een tentoonstelling in zichzelf. Een overzicht om in te bladeren. Over klein natuur, langs land en water, door bos en duin via Friesland naar Het Gein. En dan valt het boek in het midden open en kleeft mijn blik aan een sfeervolle plaat van Ep de Ruiter, die alle fotografie voor de uitgave heeft gedaan. Een hoge stapelwolk met donkere basis hangt boven een gestrekte horizon. In de sloot zwemt een eenzame zwaan. Water langs riet tussen weilanden. Een tafereel dat indruk maakt en karakteristiek is in de vormgeving van dit kunstboek.
Citaat
“Het vlakke Friese land kent ruime zichten en hoge luchten”, schreef ik toen in 2012. “Die luchten boven een lage horizon geven wolken voldoende plaats zich zichtbaar te maken. Dat vastleggend is de sfeer en de omgeving van overal en nergens. Gedacht en bedacht, maar wel van hier en nu. De wilde wolkenluchten in dat machtig firmament zijn voortdurend in beweging. Geen enkele dag kent een gelijke, slechts anders wanneer de lucht strak blauw is of grauw grijs.
Maar daar gaat het in het werk van Annemieke Harkema dan ook niet over. De wolken zijn monumentaal, het landschap is daarvan de schaduw. Geschetste lijnen dwarrelen over het papier, ringen en kringen zich. Laten zich vullen met tinten krijtend zwart. Harkema gunt in bruisende en kolkende lijnen de lucht geen rust. De atmosfeer beweegt van links naar rechts, het stroomt en vlucht in een abstracte windvang.
De tekeningen zijn daarom altijd treffend in gelijkenis, want een wolkenlucht kent nooit een evenbeeld. De natuur experimenteert erin om zich te vernieuwen. Het natuurlijke spel schildert en tekent en vindt zichzelf voortdurend uit. Het is voor de kunstenaar een grote inspiratiebron dit vast te leggen. Het beeld op die dag en deze plaats te willen vasthouden. In deze tekeningen speelt de wind zichtbaar met de dampen, het schrijft een tastbaar schrift. Wanneer de kijker goed luistert hoort deze nog het gekras van de potloodstift over het papier, het gesuis in de lucht. (…)” En zo is het, nog steeds.
“Natuur getekend”, Annemieke Harkema. In samenwerking met Museum Flehite. Uitgeverij Boiten boekprojecten, Amersfoort 2021.
Geef een reactie