Het was vrijwel mijn eerste kennismaking met kunst. Die extravagante levenswijze en surrealistische schilderijen pasten precies in mijn straatje van dwarse puber, toen. Ik had ook die drang om buiten de massa te lopen door mezelf te zijn. Van jezelf een kunstwerk maken leek me toentertijd wel wat, gewoon om simpelweg op te vallen. Anders te zijn dan anderen. Maar die kunstenaar als zodanig zat er niet in bij mij. Dit kwam er dan ook niet zo uit zoals ik dat wel had gewild. Dus het bleef bij het gretig doorbladeren van de kunstboeken die ik bij De Slegte kocht of van de bibliotheek leende. Daaruit vrat ik het werk van Salvador Dalí, bij wijze van spreken. De gesmolten tijd, de metamorfoses, de weke constructies, en onder meer, de tonijnvangst, de verzoeking van Sint-Antonius, Christus van Sint Jan aan het Kruis, het avondmaal, de portretten van Gala en de zelfportretten. Heerlijk vond ik het, genieten.
En dan later, toen ik meer en ander werk in de kunst zag. Meerdere kunstenaars en verschillende stijlen en technieken leerde kennen, verdween Dali enigszins naar de achtergrond. Maar altijd is mijn liefde voor het surrealisme gebleven, de werkelijkheid boven de realiteit, het gevoel boven de emotie. In de kunst is er meer tussen hemel en aarde.
De mens Salvador Dalí
En nu tref ik een boek waarin geen enkel werk van kunstenaar Dali staat afgedrukt, maar dat enkel draait om de mens Salvador. In de uitgave ‘DALÍ en niets anders’ is hij het middelpunt van zijn universum. De man achter de grimas. Het masker gaat af, zo lijkt het. Maar op de foto’s van Robert Descharnes in dit boek blijft Salvador Dalí zich terdege bewust van zijn zorgvuldig opgebouwde imago. De bevriende fotograaf geeft een inkijk in het persoonlijke leven van de wereldberoemde kunstenaar, van de eerste kennismaking in 1950 tot de dood van Dali in 1989. Salvador in zijn vertrouwde leefomgeving, losjes alsof er geen fotocamera is. Maar ook poserend omdat hij zich er terdege van bewust was bekeken te worden. Hij bleef in zijn zichzelf toegemeten rol.
Directeur Charles de Mooij van het Noordbrabants Museum haalt een uitspraak van Dali aan in zijn voorwoord op het boek: ‘Op mijn derde wilde ik kok worden. Op mijn vijfde wilde ik al Napoleon zijn. Sedertdien heeft mijn ambitie alleen maar steeds grotere vormen aangenomen, en tegenwoordig is het mijn streven om Salvador Dalí te worden, en niets anders.’ Dat is Dalí ten voeten uit. Zichzelf als voorbeeld hebben. Een buitengewone persoonlijkheid. “Als geen ander verkende hij de grenzen van de kunst,” schrijft De Mooij, “Dali dacht groots en maakte van zijn leven één groot optreden.” Zijn museum in Den Bosch toont tot en met 21 november een bloemlezing uit de vele foto’s van Descharnes, naast originele tekeningen, schetsen en commerciële opdrachten die het veelzijdig kunstenaarschap van Dalí belichten.
Het boek dient als catalogus en bevat 125 foto’s, een sprekende selectie. Groot kenner en liefhebber van Dalí’s werk, Pere Vehi Contos, neemt mij in zijn inleidende artikel mee naar de omgeving van Cadaqués – de streek in Spanje waar de kunstenaar in zijn vroege jeugd ging wonen en er later zelf een landgoed bezat. Contos beschrijft in vogelvlucht het leven van Dali om daarna de fotografie van Descharnes te duiden. Niet alleen vormen de foto’s volgens de schrijver een nauwgezet document, een notariële akte welhaast “waarin de zomeractiviteiten van Dalí werden verzameld”. Ook is de kijker getuige van het ontstaan van belangrijke werken. Descharnes had ingang tot het heilige der heiligen, Dalí’s atelier en woonhuis, en mocht daar ongestoord werken en leven van de meester vastleggen. Het opent voor mij deuren die anders gesloten zouden blijven. De vele kleurloze opnamen geven de veelkleurige kunstenaar sfeervol weer. De kleurenfoto’s tonen het veelzijdige karakter. Volgens Contos zijn er twee Dalí’s: “het personage dat poseert voor journalisten en zijn meest trouwe publiek, en de voor de nabije omgeving vertrouwde man die, hoewel nog steeds een creatief genie, niet acteert maar gewoon is wie hij is.”
Momentopnames
Nicolas Descharnes, zoon van, beheert met zijn broer Olivier de nalatenschap van zijn vader. Hij schrijft in een tweede inleidend artikel over de relatie tussen zijn vader en de kunstenaar. “De ruim 60 duizend foto’s zijn het resultaat van 40 jaar vriendschap en samenwerking. Ze tonen de beroemde persoon, de kunstenaar aan het werk en de man in zijn dagelijks leven met zijn muze Gala. Nieuwsgierigheid is de gemeenschappelijke factor van de twee vrienden.” De foto’s zijn momentopnames, scènes uit het dagelijks leven van Dali. Hij beleefde zijn kunstenaarschap elke dag en op natuurlijke wijze werd hij het onderwerp van de gedoseerde en spontane fotografie van de fotograaf die hij vertrouwde. Een fractie van dit leven en van zijn creatieve zoektocht is te zien en te beleven door de foto’s in de uitgave “DALÍ en niets anders”.
De fotoreeks in de catalogus bij de tentoonstelling in het Noordbrabants Museum geven beeld aan mijn stoutste verwachtingen. In sfeervolle meest zwartwit opnames in het begin, en de kleurenfoto’s later, bekijk ik de kunstenaar als in een boulevardkrant. Tijdens de werking van de creatieve geest, bij het uitoefenen van zijn vak. Maar ook op vakantietrips, boottochtjes en wandelingen met vrienden. Op vrijwel elk beeld dat bekende uitgestreken gezicht, veelal met die karakteristieke dunne snor waarvan de punten omhoog staan. Bijna nergens zie ik enige vrolijkheid in de mimiek dan alleen wanneer Gala in de buurt is en Salvador liefdevol haar ogen zoekt. Soms acteert hij als een figuur op zijn schilderijen. Een surrealistische act met een dolfijn of een stuk rots in de vorm van een dolfijn op zijn hoofd, bijvoorbeeld. Veelzeggend zijn de foto’s als wanneer Dali poseert als Velázquez, of als herder voor een kudde schapen, staand achter de ezel werkend aan een portret – de kunstenaar beschouwt het model dat ik op de rug zie.
Karakteristiek voor het vertrouwen in de fotograaf is wanneer Dali zijn gebruikelijke bad in de baai van Port Lligot neemt. Op de foto steekt alleen het hoofd met gesloten ogen boven het water uit. Waar brachten zijn gedachten hem op dit ongedwongen moment, zo vraag ik me af. Zijn creativiteit gaf hem vleugels om onder zoveel meer te schilderen, te tekenen, ruimtelijke objecten te maken, te schrijven, te filmen en vooral zichzelf te zijn. Die eigenzinnigheid komt tot uiting op de foto’s in dit boek. De beelden volgen een chronologisch pad in de tijd, zijn tijd, de tijd van Dalí.
DALÍ en niets anders, foto’s door Robert Descharnes, 1955-1985. Uitgave WBOOKS / Het Noordbrabants Museum, 2021.
Geef een reactie