Hij dichtte zich eerder een trilogie op zoek naar vrede en gerechtigheid. Met de religie als rode draad. Schreef het hiernumaals erin uit in poëzie en proza. Veel gedichten waarin zijn ruimzinnig geloven meer dan tot uiting is gekomen, is verwoord, woord voor woord. Hij was een rondreizend prediker met weinig respons op zijn verhalen, maar werd een poëet die met gedichten het land in ging en in contact kwam met mensen die door hem worden geraakt. Hij maakt zijn overwegingen op in beeldende woorden, sprekende zinnen en luisterende verzen. Zonder de naaste, de medemens uit het oog te verliezen kijkt Wytze Brandsma omhoog. Naar boven waarvan het heil neerwaarts komt, maar de twijfel blijft.
De dichter is niet gewoon filosofische volzinnen te gebruiken, schrijft in korte duidelijke regels wat hem roert en in schrift aldus kenbaar wil maken. Ik denk dat andersdenkenden in zijn poëzie ook troost kunnen vinden, want het leven in de geest van de weldoener is niet enkel aan christenen voorbehouden. Zonder een hoger wezen te erkennen kun je ook goed doen. Het is een manier van leven en kan zonder dogma’s bestaan. De trilogie geeft uit de geest van Brandsma het wezen kleur, de zin een vrolijke noot. Een kijk op het leven, een inkijk in zijn bestaan, een blik op de hemel.
Bevlogenheid en passie
Dit zet Brandsma door in een vierde bundel. Hij bekijkt van binnenuit de wonderlijke broosheid van het bestaan, het tere karakter van het menszijn. Minder klinkt het geloof door in deze abstracte teksten, maar is er wel steeds in de achtergrond bij als de schaduw die verschijnt in het licht en vervolgens van geen wijken weet. Hij voelt zich de profeet, een gids, maar vermijdt zendeling te zijn. Door zijn bevlogenheid en passie wil Brandsma de ander meenemen, maar waakt ervoor een getuigenis te geven als waarheid. Hij is een meester in het beschouwen van de omgeving, in het kort geeft hij daar zijn commentaar op. Tussen de regels door duidt Wytze vergankelijkheid. Het levenseinde is er ooit voor iedereen ergens. Sterven met een glimlach op de lippen.
Dan is er nu een vijfde bundel, net als de vierde in eigen beheer uitgebracht. Nadat Uitgeverij Narratio ophield te bestaan moesten de gedachten van Brandsma toch een podium blijven houden. Dus zocht hij de uitweg bij zichzelf. In hemzelf. In deze nieuwe bundel is Wytze weer meer de voorganger, de prediker, dan dat hij de dichter is. De woorden dansen minder over het papier, maar vertellen in regels en zinnen het verhaal dat verteld moet worden. Het verhaal van evenwicht en harmonie. Is er evenwicht in de mensheid, dan is er harmonie in de samenleving. In de bundel zijn twintig beschouwingen opgenomen, die oorspronkelijk werden geschreven voor It Nijs, een website met interessant Friestalig nieuws van over de hele wereld. De mijmeringen stonden met regelmaat op de pagina Spiritueel in de map Mienskip. In een Friese vertaling van Jan Breimer. De eerdere bundels hadden al een Friese ondertitel, toen kon Brandsma de gedichten nog zelf vertalen met het woordenboek achter de hand. In dit omkeerboek heeft hij de vertaling uit handen gegeven, want proza laat zich makkelijker vertalen dan de meer persoonlijke poëzie. In het dichtwerk is de interpretatie van de maker een belangrijke essentie, niet eenvoudig te vertalen. In de dubbelzinnigheid balanceert dit nieuwe boekje tussen de eerste landstaal en de tweede, die door sommigen voor een dialect wordt gehouden. De bundel heeft daarmee een begin maar geen eind, het is in evenwicht op de wip.
Voor de essays raadpleegde Brandsma zijn boekenkast. Enkele filosofen worden geciteerd of in eigen woorden uitgeschreven. Martin Buber bijvoorbeeld, Hein Stufkens en Emmanuel Levinas. Maar ook onder meer theologe Dorothee Sölle, psychiater Anna Terruwe, journalist Leo Feijen en schrijver Godfried Bomans. Deze diepzinnige gedachten, de religieuze overwegingen, gebruikt Brandsma als springplank om zijn eigen standpunt te bepalen en uit te leggen. Want er zijn in de geschiedenis zoveel mooie overpeinzingen op schrift gezet. In deze bundel “Evenwicht & Harmonie” is Wytze Brandsma de dominee die het woord uitlegt, probeert begrijpelijk te maken. Maar dat lukt niet altijd. Soms blijft het bij filosofisch zware kost, omdat die tekst zich niet anders laat vertalen. Het is dan al zuivere waarheid wat er staat, een simpele draai naar een (be)grijpbare opheldering zal meer afdoen dan toedoen.
Zelfreflectie en meditatie
“Iedereen moet vrijmoedig en ruimhartig zijn verhaal kunnen doen”, vindt Brandsma. “Door naar de ander en ons innerlijk te luisteren zorgen wij ervoor dat wij op ons levenskoord kunnen balanceren tussen het goede doen en het slechte nalaten.“ Denken we enkel aan onszelf, ons eigen hachje en welstand, en minder aan dat van de ander raken we uit balans. “Menswording kan onder meer stagneren door een overmatig streven naar effectiviteit en het verwaarlozen van affectiviteit.” Via zijn beschouwingen hoopt Brandsma de lezer van zijn bundel ertoe te bewegen met zijn of haar omgeving in evenwicht te komen en in harmonie te leven. “Door zelfreflectie en/of meditatie ontdekt men zoekend en balancerend hoe men in het leven staat.”
Met diverse teksten over verschillende onderwerpen loodst de auteur mij door mijn leven. Hij wil mij prikkelen tot nadenken. Stimuleren de dingen een eigen inkleuring te geven. Buiten kaders te denken. In eerste instantie is de gedachte biografisch, om zichzelf ten voorbeeld te stellen aan mij. Want wanneer de schrijver ervaringsdeskundig is heeft de tekst meer kracht om aan te spreken. Medemenselijkheid keert zich naar erkenning en zelfbevestiging. Maar is terug te buigen naar barmhartigheid en ontferming, mededogen. Door de bundel heen probeert Brandsma op die wond de vinger te leggen. Het zijn de levensvragen die passeren. Hij staat niet op de kansel om mij uit de hoogte te beleren, maar oog in oog op een sinaasappelkistje – hij is kleiner van stuk dan ik ben. Spreekt mij van mens tot mens aan hoe ik mijn leven kan inplannen, mogelijk zelfs omvormen, totdat ik in evenwicht ben en harmonieus met mijn medemens.
Vrede is de weg
De agoog-theoloog hoeft dat niet allemaal zelf te bedenken en propageren, voorgangers door de tijd hebben hun gedachten achter gelaten. Uit die wolk van woorden in boeken afgedrukt kan Brandsma putten, kan ik opscheppen – mijn voordeel ermee doen zonder het wiel opnieuw uit te vinden. Want Mahatma Ghandi verwoordde het al kernachtig met “er is geen weg naar vrede, vrede is de weg”. Daar hoeft niets meer bij, daar mag niets meer af. Ik ken het van een lied van Elly & Rikkert van hun album ‘Sta op en wandel’, waarin ze het vormen naar “er is geen weg naar liefde” en zij ook de woorden van de ander in hun mooie puzzel passen. Een boek van Leo Feijen draagt als titel “Kon ik de stilte maar wat harder zetten”, op zoek naar een vruchtbare ruimte van devotie in de mens zelf. En ook Wytze Brandsma weet het zelf puntig te verwoorden: “er komt weer / een nieuwe dag / en als het licht / je wekt / verwarmt / de herinnering / je hart”.
In dit omkeerboek is Brandsma de denker, de verteller. De gedichten die zijn afgedrukt zijn eerder gepubliceerd in de voorgaande bundelreeks. Maar wat hij aan eigen poëzie koos om zijn proza kracht bij te zetten zijn duurzame verzen. Net als de aangehaalde dagsluiting van Gerard van het Reve dat is: “Eigenlijk / geloof ik niets / en twijfel ik / aan alles / zelfs aan U / Maar soms / wanneer ik denk / dat Gij waarachtig leeft / dan denk ik / dat Gij liefde zijt / en eenzaam / en dat / in zelfde wanhoop / Gij mij zoekt / zoals ik U”. Dat is de kracht van deze nieuwe bundel. Stellig weten, maar toch zichtbaar twijfelen. Wie diep nadenkt kan antwoorden op levensvragen formuleren, waardoor meteen nieuwe vragen ontstaan die hunkeren naar een antwoord. Alles is ijdelheid zei Prediker, maar toch kan ik leven als God in Frankrijk wanneer ik op die ene Weldoener vertrouw. Mijn leven in de waagschaal stel, mijn zijn op de weegschaal leg. In evenwicht kom. Deze kleine bundel is daartoe een handleiding, het wijst mij de weg wanneer ik die wil volgen. Het verborgene schuilt in de passie, in de stilte van de binnenkamer, in het ruisen van de wind, in het spelen van een kind – neem ik de woorden van Brandsma tot de mijne.
Essaybundel Evenwicht & Harmonie / Lykwicht & Harmony, beschouwingen over zingeving en zinbeleving. Wytze Brandsma. Uitgave in eigen beheer, 2021.
Geef een reactie