Was ik vroeger op school met andere dingen doende dan de leraar op dat moment voor ogen had. Dan was het snel gedaan met de vervlogen gedachten en de gevlogen aandacht. Om de gemiste leerstof toch te consumeren was een taakstraf het middel. Voor straf regels schrijven, overschrijven en nog eens en weer. Een goede manier van verkapt studeren. Toen begreep ik dat niet, vond ik de mij opgelegde taak nutteloos, ongegrond. Maar thuis had ik ineens wonderwel de stof snel onder de knie. Die simpele gedachte komt bij me binnen wanneer ik begin te lezen in het boek van Marjolijn van den Assem: bewustzijn van schijn. Want alleen kijken naar de platen daarin duidt de bedoeling ervan niet. De abstracte waarde heeft pas zeggingskracht wanneer ik de realiteit achter de inspiratie weet.
Het is namelijk wat Marjolijn van den Assem heeft gedaan, voordat ze begon te werken aan de kunst in dit boek. Zichzelf de taak gegeven een brief 350 keer over te schrijven. Niet als straf of zelfkastijding, maar om het eens geschrevene in te voelen, aan te voelen, te doorleven. Mee te gaan op het pad van de briefschrijver. Onderweg te zijn met de woorden. De tekst diepgaand te doorvoelen. De schrijver als het ware te kunnen aanraken. Eigenlijk zou ik de tekeningen van Marjolijn van den Assem over moeten tekenen, na gaan trekken om haar kunst te doorvoelen. Teksten laten zich eenvoudig naschrijven, maar beelden zijn minder makkelijk te kopiëren.
In beelden spreken
De bladen vol handschriften vormen de ondergrond waarop Van den Assem haar composities bouwt. Eerst volgt ze de lijnen van het landschap waarin Friedrich Hölderlin is en over schrijft. Want die correspondentie is haar basis en ik zie de beschreven omgeving in beelden over de woorden gezet. Eerst is die beeltenis transparant en kan ik het schrift nog lezen. Maar de letters zijn beeldmerken in de compositie. Ze staan niet meer voor wat ze zijn, maar beelden mee als typografie in het kunstwerk.
Jarenlang heeft Van den Assem onderzoek gedaan naar het werk van filosoof Friedrich Nietzsche, die ook onder meer kunstenaar was. En dus vooral in beelden kon spreken, beeldende woorden en woordloze beelden. Marjolijn doorleefde de plekken waar hij ooit was. Voelde de stemming, proefde de sfeer. Dat mede resulteert nu in een boek dat voor mij opengeslagen op tafel ligt. Het is een stevig zware uitgave, vol met tekeningen van haar hand. Een eigen begeleidende tekst, en een uitleg op het werk en de kunst door Florette Dijkstra.
Het boek “bewustzijn van schijn” geeft mij een goede ingang om het werk van Van den Assem te leren kennen. Het zijn abstracte beeltenissen van realistische gedachten. Landschappen van de geest. De kunstenaar zet het potlood of de pen op papier en volgt met de hand de lijnen die als vanzelf ontstaan. Van den Assem maakt intuïtieve composities. Wat haar brein haar ingeeft maken de handen. En ik volg die getrokken lijnen om het landschap te kunnen duiden. Maar het is geen omgeving die ik kan herkennen.
Bewustzijn van schijn
Het boek is opgebouwd naar de evolutie van Marjolijn in het gegeven schrijven naar beelden. De onderhavige brief zie ik in detail uitgeschreven op de pagina’s. Zij volgt de tekst en zet beeld. Wat zal ik graag weten wat in de brief staat, kennis hebben van het geschrevene. Om mee te kunnen met het idee van Marjolijn. Dat kan, tot op zekere hoogte, want haar handschrift kan ik lezen, is te ontcijferen, uit te rafelen. Ik lees, maar ik wil niet begrijpen toch die zinnen ooit geschreven. Niet kunnen lezen de woorden. Het is een paradox. Aan de ene kant wil ik het verhaal kennen, maar anderszins wens ik de taal als beeld te zien.
In het hart van het boek vind ik 60 transparante pagina’s met de serie “bewustzijn van schijn” daarop geprint. Door de doorzichtigheid van de tekeningen vloeien de beelden in elkaar over. Het geeft een impressie van een schier ondoordringbare omgeving, die bij ieder blad dat wordt omgeslagen een nieuw begrip voor dit zijn oplevert. Het is het gevoel van het Zuiden, daar waar Marjolijn graag is. Het bewustzijn van een vrolijke wereld, de zonnige kant lijkt schijn. Want ze zijn wel kleurloos die herinneringen. Met deze serie kan ik daadwerkelijk in de kunst van Van den Assem stappen. Ik dwaal in de jungle van haar geest. Het is niet altijd even goed te betreden, maar ik wordt doorzichtig gedwongen de composities te doorgronden. Op verschillende manieren interpreteert Marjolijn van den Assem aldus de tekst die ze ooit zovele malen uitschreef. Ook brengt het haar tot ruimtelijke werken.
Verdwalen
Ik dwaal door haar werken. Letterlijk. Soms vind ik geen begin, zie ik het eind niet. Loop over een pad, volg een lijn. De lijn kruist een vlak of maakt een draaiing, buigt af. Dan ga ik mee in wat op een golfbeweging lijkt. Ik zie een andere einder, een nieuw begin. Het perspectief wijzigt. Van een open veld kan ik plots midden in een donker bos staan. De tekst van de brief ken ik niet, maar het verhaal of de boodschap van Hölderlin wordt me wel duidelijk door de beeldende interpretatie van Van den Assem. En tussen de transparante bladen kan ik verdwalen. De abstracte lijnen en vlakken nemen mij op al ben ik als een woord in de brief. Speel ik mee in de geschreven regel.
Marjolijn van den Assem heeft een levendig handschrift. Niet alleen in de geschreven woorden die tot zinnen leiden. Maar ook in de getekende lijnen die dansen en springen over het papier, in haar geval museumkarton. De dik opgebrachte inktlijnen vloeien uit wanneer ze de drager draait. Er ontstaan nieuwe lijnen, die intuïtief een eigen weg gaan. Dat nieuwe gegeven is gebruikt om mysterieuze beelden neer te zetten. Want de geest is onnavolgbaar. Ik kan niet weten wat jij denkt. Maar in de kunst van Van den Assem kan ik leren gedachtenlezen. Wanneer ik weet hoe lijnen trekken, denk de weg te kennen die het krijt en de inkt is gegaan, dan weer val in de kuil die voor mij gegraven is. Het pad leidt naar diepzwarte vlakken, op de tast volg ik andere voor mij nieuwe gangen.
Vlak loslaten, de ruimte ingaan
Niet altijd wil ik weten wat het traject is om tot de kern van het werk te komen. Om de achtergrond te kennen om mijn voorgrond te omschrijven. Maar in het werk van Van den Assem heb ik wel een gids nodig om te weten welk pad ik kan nemen, dat ik niet misstap en het ravijn in glijd. Daarom is het beter dat ik in het boek een inleiding van de kunstenaar zelf krijg. En is het best dat Florette een lijvig artikel schreef, vertaalt in drie talen om het boek een internationaal karakter te geven. Het geeft me het handvat waarnaar ik zocht toen ik het boek kreeg, opensloeg en onwetend doorbladerde. Dit werk kan niet zonder meer bekeken worden. Dan doe je het snel af van dat er niets mee te beginnen.is. Het is kunst in een concept, het staat niet los van verhaal en uitleg. Toch kan het uiteindelijk zonder, wanneer Marjolijn van den Assem het vlakke beeld loslaat en er de ruimte mee ingaat.
Ik moet me bewust worden dat ik denk te weten wat ik zie, waar ik naar kijk. Mij een voorstelling maken van de vormen die ik aanschouw, beschouw. Is het vals wat ik zie. Klopt het niet met de waarheid zoals ik deze denk te zien. Is het onwaarschijnlijk. Het is een vertaling van de gedachte van de kunstenaar bij wat zij zag of las. Haar interpretatie gaf inspiratie. De ingeving heeft vorm zodat een gevoel overgebracht kan worden. Mijn voorstellingsvermogen geeft een persoonlijke duiding. Het beeld dat ik voor me zie kan ik verklaren door mijn aanleg er iets in te zien. Niet alleen mijn kunnen er iets mee te doen, maar zeker ook er iets mee te willen. De aandacht maakt de gedachte. Het verlangen iets te zien maakt zichtbaar.
bewustzijn van schijn, over het schouwspel tussen brief en Tegenbrief, tekst en beeld Marjolijn van den Assem. Met een tekstbijdrage van Florette Dijkstra. Uitgave Lecturis, Eindhoven, 2021.
Geef een reactie