Ze treffen elkaar onder de vlag en wimpel van het project “Kening fan de Greide”. Althans, ontmoeten de ander daar en er blijkt overeenstemming. Eensgezindheid in eenzelfde vakgebied, zonder grenzen. Want kunst kan niet worden ingeperkt, niet in een vakje worden gestopt. Het is vrij als een vogel: de grutto zwevend boven het weiland.
Ze komen samen, de vier dichters – twee uit Portugal en twee van Friesland. De letters hebben ze gemeen, de woorden wisselen sterk, maar de emotie die ze in de zinnen leggen corresponderen. Ze voelen elkaar aan in gedachte, woord en daad. Er ontstaat een wisselwerking. Daarmee gaan ze aan de slag. En niet alleen in woorden, maar dus ook in daden door onder meer samenwerking met musici. Er volgen repetities, optredens en het vertalen van elkaars dichtregels en tekstdichten.
Biodiversiteit
Het project “Kening fan de Greide” wil de biodiversiteit van natuur en cultuur bevorderen, als een manier om de mensen attent en bewust te maken van het landschap in verschillende geografische gebieden. En aandacht vragen voor de invloed daarbij van diversiteit op milieu en de taal. Want de grutto heeft ons veel te vertellen over de trektochten boven het continent. Reisverhalen die niet mogen vervliegen; de vogel heeft het op vele plekken moeilijk, dreigt te verdwijnen en heeft bescherming nodig. Het project wordt door het Friese Tresoar gepromoot en krijgt steun van de culturele vereniging Pantalassa in Portugal. Want ook op het Iberisch schiereiland heeft de grutto het niet makkelijk.
Literaire diversiteit
In het project van de dichters, dat leidt tot de poëtische bundel “Godwits”, is er sprake van een literaire diversiteit. Een dichterlijke vrijheid in het benaderen van omgeving, natuur en emotie. Er is duidelijk een verschil in aanpak van de letterkunde. Dat is logisch, want ’s lands wijs ’s lands eer. Houden de Friezen Elmar Kuiper en Jan Kleefstra het klein en teder, de Portugezen Raquel Lima en Nuno Piteira gaan de barricades op en zingen strijdliederen. Want dat is het, het Portugees is een taal die zingt. Ik ken het niet, ik weet niet wat er staat, welke de betekenis is. Maar met fonetisch lezen dansen de woorden over het papier. Het leest fijn weg, zoals een muzikale compositie aangenaam kan klinken. De woorden spelen met de tongval zonder dat je de zingeving hoeft te kennen.
De teksten zijn door het viertal naar hun eigen taal vertaalt, of zeg je in dit geval hertaalt. In elk geval is het Engels als tussentaal gebruikt om de juiste intonatie, dictie en significatie te behouden. Want in de andere taal is het niet eenvoudig de juiste woorden met dezelfde strekking te vinden. Uitdrukkingen kunnen soms net andere waarden hebben. Vooral in de poëzie is het noodzaak die juiste zinnen te formuleren om niets van de bedoeling in betekenis kwijt te raken. Of dat gelukt is kan ik niet beoordelen, omdat ik dus die vreemde taal niet machtig ben. Ik kan de verzen in de Friese overzetting met aandacht lezen, er de oorspronkelijke woorden fonetisch tegenaan zetten. En ik voel de stemming klinken, het humeur tonen. De letters zijn noten op de balk, houden langer aan of galmen na. En andersom weet ik niet of het breekbare van de Friese poëzie doorkomt in het Portugees. Want Frysk mag dan een groffe taal zijn, deze dichters hanteren het bij tijd en wijle minzaam en mild. Het Portugees is daarnaast de wolf in schaapskleren, want die poëten lijken hun kritische omgang met mens en maatschappij te verbloemen in een dynamische woordendans.
Verscheidenheid in taaluitdrukking
Het omslag van de bundel “Godwits”, dat is Engels voor grutto in het meervoud, is een beeldende vertaling van het fenomeen dat zich erin afspeelt wanneer ik het boekje opensla. Twee vogelvlerken over elkaar geplaatst, waarbij de transparante zwarte variant de witte vleugel in spiegelbeeld bedekt. Niet overschaduwt, want het een is niet meer belangrijk dan het andere. Het is een bijzonder project, de uitwisseling van poëzie om de verscheidenheid in woordspeling en taaluitdrukking te duiden. Om te zien hoe die ander in deze landstreek van verderop de emotie en de omgeving een beeld in woorden geeft. Door de teksten van Kuiper en Kleefstra vliegt nog weleens een vogel die kan worden gedetermineerd als grutto. Die gevleugelde vrienden vind ik niet terug bij Lima en Piteira, hoewel er valt te lezen dat zij de symboliek van de koning van het weiland als metafoor gebruiken in hun zwierige verzen.
Mijn gedachten verdwalen nog eens tussen de regels door. De beeldspraak is retorisch, maar beschrijft een waarheid die onomstotelijk vaststaat in de zienswijze van die dichters in dat andere land. Ik neem het aan als mijn blik, want de grenzen vervagen. Zoals de vogels over het continent vliegen zonder beletsel, trekken mensen van hier naar daar – vervliegen gedachten, meningen en woordenwisselingen boven landsgrenzen.
Uit de bloemlezing van de vele gedichten, die de dichters deden dichten tijdens hun ontmoetingen, is “Godwits” dus als bundel ontstaan. Als weerslag van een uitdaging. De dichters nodigden zichzelf en elkaar uit de grenzen van het woord in vertaling te verkennen. De betekenis en bedoeling van elkaars poëzie uit te wisselen, om uiteindelijk versies van gedichten op papier te krijgen die trouw blijven aan de eerste gedachte en de oorspronkelijke strekking. Door het verschil in taal is de betekenis niet een-op-een, bedekt de ene versie niet naadloos de andere. Maar er is wel een afdoende poging gedaan dit te bereiken. Net als het project diversiteit in natuur en cultuur voor ogen heeft, zo is het doel van de bundel om de taalkundige en culturele verscheidenheid te behouden. “As in fûneminteel ûnderdiel fan de beskerming fan de minslike soart, yn gearhing mei oare soarten, dy’t njonken inoar libje yn itselde ecosysteem.” Mooier kan ik het niet zeggen, of toch…
Godwits, Portugese en Friese poëzie van Raquel Lima, Elmar Kuiper, Nuno Piteira en Jan Kleefstra. Eigen uitgave met steun van Tresoar, 2019.
Geef een reactie