Voorheen, toen ik korte tijd op een reclamebureau werkte, maakte ik voor samen te stellen folders wel een zogenoemde dummy. Een opzet van de uitgave zoals deze er volgens de maker uit zal komen te zien. Dan had de opdrachtgever een idee van het resultaat voordat die zichtbaar was. Een gebalanceerd samenspel van tekst en illustratie. Evenwichtige koppen en verklarende voetnoten. Kruisen in vierkante kaders om de plek van foto of illustratie aan te geven. Of een stand-in plaatje toegepast. Zo kon de tekst ook fake zijn. Een voorbeeld, bijvoorbeeld de bekende nietszeggende woorden van Lorem Ipsum. Maar meestal werden de regels en zinnen aangegeven met een lijn, evenwijdige strepen lopend over de bladspiegel en in kolommen opgedeeld. Kregen de alinea’s plek, maar viel er geen ruimte tussen de woorden.
Het werken aan zo’n dummy, een schets voor drukwerk, komt in mijn herinnering naar boven wanneer ik de composities van José Heerkens zie. Ik kan ze lezen, derhalve.
Niet bang voor het niets
Maar ik kan ze ook beluisteren. Want net als is het de tekst op een pagina evenzo is het muziekschrift op een blad. Geen letters en geen noten, maar wel de duur van een toon, de reikwijdte van een klemtoon. De alinea’s, de strofen in een lied, zijn in verschillende kleuren aangegeven. En Heerkens is daarbij niet bang voor het niets. Ze laat in haar werk ruimte voor mij om na te denken, zoals de witregel in een gedicht mij aanzet de laatst gelezen zinnen te laten indalen. In een muzikale compositie zijn de rusten van belang om het muziekstuk tot recht te laten komen. In een kerkdienst zijn de stiltes contemplatief, nodig om tot jezelf in je eigen ik te keren. Het laat je het voorgaande overdenken, bepeinzen.
In het boek “Paint to Write” kan ik de schilderijen van José Heerkens daadwerkelijk lezen. Iedere pagina heeft een eigen betekenis in kleur en lijn. De kunstenaar schildert om te schrijven. Abstracte verhalen, die wanneer ik ze invul mijn gedachten kunnen zijn. Als dat ik van het notenschrift in een partituur mijn eigen aanvulling kan geven in de muziek om te spelen. Heerkens laat alles open. Mijn interpretatie is leidend om te kijken naar haar werk.
Deze uitgave is een eerste in een drieluik van boeken waarin Heerkens haar werken van de laatste 10 tot 12 jaar vastlegt. Later zullen nog “Paint to Walk” en “Paint to Sing” verschijnen. Dit boek met geschilderde leeslijnen heeft een inleiding van de Italiaanse kunsthistorica Valeria Ceregini. Zij gaat breedvoerig in op de manier van uiten van Heerkens. Hoe het beeld tot stand komt en op welke manier ik naar dat beeld kan kijken om het te ervaren. “She composes her paintings repeating simple lines and giving body to colours through her meticulous brushstroke. This geisture gives character to the form of lines and strengthens the colour through some sober layers of paint. Every painting grows as a pictorial event, a revelation for who is seeing the final artwork.” De voertaal in het boek is Engels met een vertaling in het Italiaans. Achterin het boek vind ik een QR-code met een link naar een improvisatie op klarinet van Peter Koetsveld. De muzikant laat zich inspireren door de schilderijen van Heerkens: written colours. Vertaalde klankkleuren.
José Heerkens woont en werkt in Zeeland. Ik stel me haar zo voor zittend in het atelier met uitzicht op de zee. Het donkere water rolt in golven ononderbroken aan op de kust, de schuimkoppen zijn als de lijnen die Heerkens verwerkt in haar schilderijen. Niet zo speels als de natuur, maar strak in het gelid. Maar José Heerkens woont en werkt niet in die waterrijke provincie, ze heeft geen uitzicht op zee. Ze woont in het dorp en kijkt uit over de plichtmatigheid van akkers en weilanden. Zo kan de compositie een landschap zijn. Een landschap dat in kleuren klinkt. Een soundscape in lijnen uitgeschreven. Het is niet vreemd dat een muzikant daarop kan improviseren.
Tijd op een planbord
Het zou daarom ook heel goed een muziekblad voor stemkunstenaars, als Al Jarreau en Isabeella Beumer of dichterbij huis Greetje Bijma, kunnen zijn. Zij zouden wel raad weten met de strofen van Heerkens die veelal een zuivere maatindeling hebben. Een spel van lijnen die opvallend ongemerkt vlakken vormen door onbeschreven restvormen te laten.
Maar ook maakt zij composities als lees ik een gedicht. Gekleurde poëzie met versregels die op elkaar rijmen. In een zuiver ritme kan ik uitstekend de maat houden. De woorden staan er niet, maar de vorm kan zonder die elementen spreken. En er zijn de brieven in een samenstelling als zijn ze een model voor mijn sollicitatie naar een nieuwe functie. Iedere kleur staat voor een andere aanbeveling. Maar het kan ook weer een andere betekenis in uitvoering en afbeelding hebben. Een uitwerking in tijd op een planbord. Een laatste serie in het boek schijnen kleurstalen. Hierin is de lijn een vlak, een opeenvolging van kleuren. Olieverf op hardboard, dat ruimte laat aan de drager en daarop reageert. In serie een kleurig geheel met warme tegen koude tinten. Gemengde kleuren, niet zuiver op de graat. De rangschikking lijkt intuïtief gemaakt, een spontaan samenstellen die harmonieus uitpakt. Even consequent als de bladmuziek in dichtregels. De tonen klinken fijn. Los te beschouwen, maar overtuigend in samenhang.
Heerkens werkt met olieverf op doek. Maar ook trekt ze lijnen met viltstift of kleurpotlood op papier. En schrijft zij kleurregels met waterverf op aquarelpapier. Geschreven kleuren. Getoonzette lijnen. Een beeldtaal, ongebonden in tijd en cultuur. Een universeel communicatiemiddel dat geen grenzen kent en door iedereen gelezen kan worden.
Door gemaakt kleurbeeld spreekt het lyrisch, brengt het emotie en is er beschouwend naar te kijken. Meditatief gericht op de vorm, waarbij het herhalen van de repeterende kleuren een spirituele oefening in bewustzijnsverruiming kan zijn. Er is meer tussen hemel en aarde, er is meer tussen lijn en vlak.
Het abstracte heeft regelmaat, kent herhaling en wordt in stijl tot realiteit. Heerkens geeft mij in haar werk de tijd van overdenken. De zin in te laten dalen. De compositie op waarde te schatten. “The linguistic elements in Heerkens’ paintings are parallels to the components in every sequentially written or spoken language. In her virtual vocabulary lines and colours are set in a succession to create a sentence.”
Paint to Write, José Heerkens. Uitgave Van Spijk Art Books, 2021.
Geef een reactie