Ze hebben het niet gemakkelijk gehad, zo door de eeuwen heen. Alleen hun gedrevenheid en enthousiasme hield hen op de been. Want was de kunst niet altijd enkel een ding voor mannen. En moesten de vrouwen enkel die mannen behagen, hun aandeel hebben in de voortplanting en dan voor dat geschapen kroost zorgen en de huishouding regelen. Vrouwen die eigenlijk enige rol in de kunst speelden waren degene die model stonden, gekleed of ontkleed. Maar vooral niet achter de ezel zaten. Vrouwelijke kunstenaars hadden naar de mening en in de ogen van het sterke geslacht geen bestaansrecht, of althans hadden vrouwen geen talent iets in de kunst te doen en te betekenen. Dat kon niet waar zijn. Lang werd deze kunst, door vrouwen gemaakt, dan ook onder het kleed geveegd. Het deed er niet toe en was van geen enkel belang.
Vrouwelijke inzichten
Maar juist door die tegenwerking en sociale vooroordelen is deze kunst met een grote V tot bloei gekomen. Ontstaat ware kunst niet dikwijls in afzondering en door belemmering? Het is al moeilijk genoeg om kunstenaar te zijn, voor een vrouw is dat nog veel lastiger. Het verzet tegen hun bestaan kan juist tot grote hoogten voeren, alles uit een mens halen wat er aan talent en creativiteit inzit: kracht en een onwrikbaar geloof in eigen kunnen. Tegenwoordig wordt de vrouw in de kunst gelijk geschakeld met de man. De vrouwelijke inzichten geven de kunsten een veelkleurigheid en een meer speels karakter.
Nog wel vinden sommige onverzettelijke dames dat er te weinig door vrouwen gemaakte kunst in musea zichtbaar is, en dat er meer vrouwelijke kunst gecollectioneerd moet worden. Maar dat niet alleen, ook de gekleurde medemens die in de kunsten werkzaam is wordt wel gemist in de westerse tentoonstellingsruimten. Voorop staat uiteraard de kwaliteit, niet de sekse of de huidskleur. Alles draait om het kunstwerk zelf en niet of het door een man of door een vrouw gemaakt is.
Begaafde meiden
In het boek “Spiegel en palet” biografeert kunstcriticus Jennifer Higgie diverse van die vrouwelijke kunstenaars door vijf eeuwen heen. Het gaat in de uitgave minder om de weerstand tegen het uitoefenen van hun talent, dan om een beschrijving van hun leven en de kunst die daar onlosmakelijk mee verbonden is. Veelal zijn het al in hun jeugdjaren begaafde meiden, waarbij de tijd hen vaak op de hielen schijnt te zitten want ze sterven jong – nog voordat ze tot volle bloei kunnen komen. Andere bereiken een hoge leeftijd en kunnen hun talent tot op het bot uitbenen.
De oorspronkelijke titel door de schrijfster gegeven is ‘The Mirror and the Palette’ en daar draait het inderdaad om. Om de spiegel en het palet. Toen de vrouwelijke kunstenaar dan wel min of meer werd getolereerd, mocht ze zich evenwel eigenlijk niet voor een studie inschrijven, niet samen met mannen in dezelfde ruimte werken, geen levende en zeker geen ongeklede modellen schilderen. Dus grijpt ze naar de spiegel om zichzelf te portretteren, want als bereidwillig model is ze natuurlijk zelf altijd vierentwintig uur per etmaal beschikbaar.
Met verf iets uitdrukken
Die zelfportretten zijn dan minder een beeld van het lichaam maar meer een blik in het zijn van de maker. Het laat niet alleen zien hoe iemand er uitziet, maar ook wie hij of zij is en denkt en zich voelt. Volgens Higgie in de vertaling van Conny Sykora kan het “een gecodeerd protest, een raadsel of een allegorie zijn, een vorm van propaganda of een strikt particuliere vorm van zelfexpressie, nooit bedoeld om te verkopen of zelfs maar gezien te worden door anderen dan de kunstenaar zelf. (…) Een zelfportret is niet alleen maar een weergave van de concrete werkelijkheid; het is ook een uitdrukking van een innerlijke wereld”.
Met verf kan de kunstenaar iets uitdrukken dat hij of zij met woorden niet kan. Want er zijn dingen die onzegbaar zijn en daarom is er kunst, lees ik ergens in het boek. De kunstenaar mag dan naar buiten gericht zijn, hij of zij is het meest vertrouwd met de innerlijke wereld. Het is een wonder te noemen dat iemand deze binnenwereld kan communiceren door een vleesgeworden verbeeldingskracht.
Tegen de stroom in zwemmen
Higgie beschrijft vrouwen in voor ons nu klassieke tijden, althans die van voor 1900. Want tot de 20e eeuw zijn het voornamelijk mannen die de kunstgeschiedenis beschrijven en erin worden opgenomen. De rol van vrouwen is voortdurend genegeerd. Toch hebben ze altijd een belangrijke rol gespeeld in de kunst, dat wordt met dit boek in de hand meer dan duidelijk. Zij portretteren zichzelf als krachtig. Als martelaar of als held. Boven de pijn en de man staand, want daartegen koesteren ze diepe wraakgevoelens omdat juist zij hun talent in de weg staan. Ze beelden zichzelf af vooral in het middelpunt. Maar Higgie gaat niet zomaar in op de mannelijke constatering dat vrouwen nauwelijks plek hadden en hebben in de kunst. Ze geeft een complete beschrijving van het fenomeen. Aan de hand van vrouwelijke zelfportretten geeft ze een overzicht van 500 jaar kunstgeschiedenis, verhalen vol rebellie, avontuur, revolutie en tragedie. Ze noemt veel voorbeelden van vrouwen die wel tegen de stroom in zwommen en van de nood een deugd maakten. Het maakt het boek tot interessante levensbeschrijvingen. Er gaat een wereld voor me open, want in de kunstgeschiedenis blijven vrouwen veelal links liggen. Ik ontdek door het boek vrouwelijke kunstenaars over wie ik tot hier weinig of niets wist.
Jennifer Higgie heeft veel uitgeplozen in bibliotheken en opgediept uit de historie. Zo is het ook een geschiedenisboek en leest het op veel bladzijden als een roman. De romantische wereld van de vrouwelijke kunstenaar die mooier lijkt dan deze is. Een schone schijn met grote talenten. Want “Spiegel en palet” is van kaft tot kaft gevuld met talentvolle vrouwen, begaafde kunstenaars. Niet altijd onderkent door de omgeving, zich kunstkenners noemende mannen en de heersende mores.
Achter de schermen
De schilderijen worden zo nauwkeurig omschreven en de gedetailleerde voorstelling in woorden is zo beeldend, dat ik ze zonder afbeelding al voor me zie. Enkele ervan zijn ter illustratie opgenomen in het boek. Hoe kan het dat Higgie zo gedetailleerd de levens van de kunstenaars weet en er over kan schrijven, vraag ik me af. Het blijkt dat de meeste van hen een dagboek bijhielden en brieven schreven. Jennifer Higgie heeft in die documenten gespit en gespeurd en kon zo een beknopte biografie samenstellen van bijvoorbeeld Frida Kahlo, Paula Modersohn-Becker, Alice Neel, Nora Heysen en Gwen John. Kunstenaars in de westerse wereld, uit Azië en Australië. Zo kom ik als lezer veel te weten van in het atelier en achter de schermen. Het boek gaat minder over de moeite die de vrouwelijke kunstenaar heeft, merk ik op, meer over de strijd en relaties in de eigen mensenlevens.
Higgie herschrijft de kunstgeschiedenis met dit boek en constateert: “De kunstgeschiedenis is de geschiedenis van veel vrouwen die pas in hun latere leven de erkenning kregen die hun toekwam, als ze die al kregen. Soms betekende het hebben van een gezin – en vaak is dat nog zo – dat er geen tijd is voor creativiteit totdat de kinderen het huis uit zijn. Maar sommige vrouwen zijn erin geslaagd om gedurende hun hele moederschap te blijven schilderen, worstelend om een balans te vinden tussen hun talent en de eisen van een gezin. Dat zijn supervrouwen.”
Eén van die supervrouwen verklaart “de meeste mannen denken: ach, die vrouwen gaan trouwen en kinderen krijgen en dan zullen ze niet meer denken aan de kunst. Want zie je, als je eenmaal een kind hebt, ben je gefixeerd op dat kind, je tekent misschien nog eens wat, maar dat is de reden waarom ik besloot dat ik nooit kinderen wilde. Ik dacht, je kunt niet twee dingen doen. Als je een kind hebt, komt dat kind op de eerste plaats, en kun je kunst wel vergeten. Dus besloot ik om gewoon maar geen kinderen te krijgen, zie je, dan kon ik precies zo vrij zijn als ik wilde.”
Spiegel en palet. Verzet, opstand en veerkracht. 500 jaar zelfportretten van vrouwelijke kunstenaars. Jennifer Higgie. Vertaald door Conny Sykora. Uitgeverij Unieboek / Het Spectrum, 2021.
Geef een reactie