Zijn er nog witte plekken op de aardbol. Plaatsen waar geen mens ooit een voet heeft gezet. Of zijn er nog onontdekte bossen waar mensen wonen in hun eigen afgesloten habitat. Een leefomgeving die zo verschilt met de onze dat wij dit als primitief en onderontwikkeld ervaren. Of gebieden waar letterlijk geen mens ooit was en is, een land dat van niemand is. Niemandsland. Waar op de papieren landkaart wel een claim is gelegd, maar dat tot nu vrijwel niet is ontgonnen en gecultiveerd. Als een ver afgelegen planeet.
In vroeger dagen is de mens zijn horizon gaan verbreden. Het kleine stuk wereld waar men leefde moest groter zijn dan waar de mens van wist en op de hoogte was. Toen de wereld nog plat scheen en de einder echt wel het eind moest zijn, ging men met een brok in de keel onderweg omdat er een redelijke kans bestond over de rand te vallen. Maar toen onze aarde rond bleek te zijn, kon men de zeeën met een gerust hart rondom gaan bevaren. Vanuit het relatief kleine bekende stuk grond moest de wereld uitgebreid onderzocht worden.
Ontdekkingsreiziger
In het boek “Niemandsland”, over het ontdekken en in kaart brengen van het zuidpoolgebied, stap ik zo de avonturen van Adwin de Kluyver binnen. Er is geen voorwoord. Er is geen vingerwijzing van hoe en wat, waar en wie. Het is een dagboek dat ergens op een dag start. Waar je ooit eens aan begint te schrijven. Het eerste woord van die dag, de eerste zin van je leven toen en dan, genoteerd omdat het te belangrijk is om niet op te schrijven. Anders zou het in je hoofd blijven plakken en zonder het iemand te vertellen met jou je graf ingaan.
De Kluyver is ontdekkingsreiziger, niet om voor de mens van nu onbekende streken te verkennen, maar om nieuwe ervaringen op te doen in de geschreven historie. Hij is niet voor niets cum laude afgestudeerd op de cultuurgeschiedenis van poolreizen en heldendom. In zijn verhalen gaat het over reizen naar de koudste gebieden, en over de helden die deze ontdekkingsreizen aanvangen.
Zelf treedt De Kluyver in die voetsporen van deze historische helden, ofwel bevaart de watergangen van de schepen. Op de driemaster Europa trekt De Kluyver nu als bemanningslid maar vooral als recreant daadwerkelijk de koude van de zuidpool in. Maar hij is niet de toerist die met duizenden op cruiseschepen de boorden van Antarctica bezoekt. Hij wil aan den lijve iets van de ontberingen meevoelen die de avonturier heeft ondervonden in de wereld van sneeuw en ijs.
Het gat in de aarde
Zijn boek gaat daarom maar een paar procent over zijn eigen bevindingen, maar voor het grootste deel over die vroegere reizen om land en zee te ontdekken en vooral als eerste de zuidpool te bereiken. Men hoopte ooit het gat in de aarde te vinden. Omdat men dacht dat in de aardbol verschillende andere bollen zaten. Wij kijken tegen de lucht aan die de grond vormt voor een andere wereld hierboven. Net als de platte denkers probeerden deze ruimtelijke filosofen de omgeving te verklaren.
Maar niet lang nadien is de globe toch zeker rond geworden en zeker niet hol gebleken. De as in de wereldbol bepaald de plek van de polen. De Noordpool is minder niemandsland dan dat de Zuidpool dat is. Een groot bevroren continent tegenover het noorden: ant-artica. Een werelddeel waar bijna niemand woont en dat vooralsnog van niemand is.
De Kluyver is niet over één nacht ijs gegaan om zijn antarctische ontdekkingsreis te schrijven. Aan de hand van veel teksten, die al eerder over deze avonturen zijn geschreven, maakte hij zijn eigen verhaal. Bekende en minder bekende ontdekkingsreizigers worden op hun tochten gevolgd. Als lezer reis ik mee op de schepen. Ik voel de koude tussen de regels, maar krijg een warm gevoel door de verteltrant. De schrijver en historicus heeft namelijk een meeslepende manier van schrijven. Meermalen zet hij mij op het puntje van de stoel. Vaak lopen de rillingen me over mijn rug.
De held is een man
Niet alleen is het wel en wee van de stoere zeemannen beschreven, die voet aan land zetten om op weg te gaan naar het bepalen van de zuidpool om er hun nationale vlag te planten. Die reis is niet zonder gevaar. Men kan zo verdwijnen in een ijsspleet, bevriezen of omkomen van honger en dorst. De held is vooral altijd een man, maar in een volgende eeuw zijn er ook stoere vrouwen die op ontdekkingsreis gaan. En wanneer dan het continent hier op aarde is doorkruist en afgezocht, gaan we mee de ruimte in om de blauwe knikker van een afstand te bekijken. Dan wordt de vorm en afmeting van dit koude werelddeel pas duidelijk.
Ook schrijft De Kluyver over dieren. De honden die meegaan als lastdieren, sledetrekkers, krijgen een ruim hoofdstuk toe bedeeld. De huidige hondenliefhebber zal met afschuw deze tekst lezen. Want hoewel de ontdekkingsreiziger gek is met zijn dieren, toch worden onbruikbaar geraakte beesten afgeschoten en opgegeten. Het gaat er hard aan toe in de wereld van de avonturiers. Ook de pinguïns weten daarvan, en de walvissen. Het onweerstaanbare leesavontuur maakt van die bloederige scenes een heroïsch verhaal. Vooral de mens zelf komt daar als grootheid in naar voren, hoewel de met naam genoemde honden ook de sterren van het boek zijn.
Het is een boek vol ontdekkingstochten, vondstverslagen. Bevindingen in de geschiedenis, ondergesneeuwde relazen, vergeten berichten. De Kluyver blaast het stof van de historie en maakt het helder en klaar. Voor de lezer valt er dan ook voldoende te ontdekken in de teksten en te halen uit het verhaal. De auteur voert mij mee terug in de avontuurlijke geschiedenis. De beproevingen, het onheil, de rampspoed. Want het vergaat de avonturiers niet altijd even voorspoedig. De natuur slaat soms hard terug, straft de indringers ongenadig af. Maar wanneer dan een punt is bereikt, een ontdekking is gedaan, is de stemming een vurige jubel en de kou verdwenen als sneeuw voor de zon. De warmte spat dan figuurlijk van de woorden af. En alles is, naar ik mag aannemen, waar gebeurd of geromantiseerd op werkelijke gebeurtenissen. Want naast een adembenemend avonturenroman heeft De Kluyver een gedetailleerd geschiedenisboek geschreven.
Niemandsland, een antarctische ontdekkingsreis. Adwin de Kluyver. Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum, 2021.
Geef een reactie