Hij staat in een traditie. Voor hem en na hem werken kunstenaars in het geboortehuis van Vincent van Gogh. Of eigenlijk op de geboortegrond van de beroemde schilder, want het originele huis is afgebroken en opnieuw gebouwd. En aanpalend aan het kostershuis naast de kerk is een eigentijds atelier gebouwd, dat “maandelijks aan een kunstenaar ter beschikking wordt gesteld, uit binnen- of buitenland, die in de voetsporen van Van Gogh treedt en daardoor geïnspireerd op deze locatie werk maakt”. Artist in residence dus, lees ik in het boek ‘Vanwege Vincent’; maar daarover in een later Kunst-stukje meer wanneer die uitgave ter sprake komt.
De kunstenaars voor hem en na hem laten zich dus inspireren door Vincent, Vincent van Gogh – één van de weinige kunstenaars waarvan je alleen de voornaam maar hoeft te noemen. Zijn geest dwaalt er als het ware nog rond, daar in Zundert waar Vincent is geboren en getogen totdat hij op 17-jarige leeftijd verder de wereld in trekt. Hij spookt ’s nachts door de tuin en knielt op het grafje van zijn doodgeboren broer met dezelfde voornaam.
Brieven aan Theo
Het resultaat van werken van de tijdelijk ingetrokken kunstenaars is geen replica van een Van Gogh, de zonnebloemen en de korenvelden, de sterrennacht en de aardappeleters worden niet na- en overgeschilderd. Want het kunstje waarmee Vincent zo wereldbekend is hoeft niet opnieuw te worden uitgevonden. De hedendaagse kunstenaars laten zich leiden in en door zijn gedachten, die na sudderen op deze grond en vallen door te lezen in de brieven gestuurd aan broer Theo. Het is dat wat Jonah Falke daar op die plek ook poogt te doen. In het Vincent van Goghhuis te Zundert probeert hij in de geest en in het zijn van de illustere schilder te komen.
Falke is eerst en vooral een schrijver, daarnaast lijkt hij een minder begaafd schilder. Zijn werkwijze lijkt wat onbeholpen in weergave. Waar ik een gelijkenis in voorkomen wil zien merk ik een evenbeeld in karakter, het zijn achter de grimas – de mimiek van de emotie. Het is niet de herkenning van gezicht, lijf en leden die er voor Falke toe doet maar een weten van gevoel: het innerlijk portret. Wanneer hij het schilderen moe is schrijft hij, net als Vincent. Geen brieven, maar notities in het dagboek. “Om het leven te begrijpen dient het goed verteld of verzonnen te worden”, lees ik op een dag. Maar ik ga ervan uit dat alles wat Jonah heeft opgetekend op waarheid berust en dus geen verzonnen vertelsels zijn.
In het speciaal voor de kunstenaars gebouwde atelier kan de kunst, waar Van Gogh een voorbeeld aan is, in de juiste sfeer opbloeien. Vooral dus het gedachtegoed is daarbij belangrijk. Falke werkt in de ruimte aan diverse schilderijen tijdens zijn korte verblijf aldaar. “Schilderen blijkt raadselachtig”, merkt hij op. “Voor het denken uit. Meer geluk dan wijsheid.”
Dagboek uit Zundert
Zijn indrukken en handelingen tekent hij zwart op wit aan in een dagboek. Netjes uitgewerkt halen deze notities een gedrukte uitgave als ‘Dagboek uit Zundert’. Daarin valt de worsteling te lezen, de moeite die Falke zich getroost om het penseel ter hand te nemen en het doek te bekladden. Hij neemt zich voor mensen te portretteren die in zijn werken iets voor hem hebben betekent. Dat zijn dan naast Vincent, waaraan hij zich in doen en laten spiegelt op deze plek, vooral bekende schrijvers als Arnon Grunberg en H.J.A. Hofland. Want Falke is rapper met de pen dan dat hij vingervlug is met verf en kwast. Falke denkt te weten hoe zijn vriend en adviseur Joris Geurts dan ook staat tegenover zijn werk: “…dat hij de schilderijen inhoudelijk wel goed vindt, maar technisch belabberd. Op de kunstacademie noemde hij me eens ‘visueel gehandicapt’. De anatomie van mijn figuren deed hem aan de Paralympische Spelen denken.”
Het schilderen wil maar niet vlotten. “In mij zit de onrust dat het niet goed is, beter moet en anders kan.” Het vreet hem op, hij ligt er ’s nachts van wakker. Probeert zijn zinnen te verzetten door te schrijven, of de deur uit te gaan om mensen te ontmoeten. “Wakker liggen: Malen over niets is het ergste malen, omdat het geen begin, eind of reden kent.” Hij heeft als een monnik de afzondering nodig om tot iets te komen, om iets te kunnen maken. Toch komt hij tot het maken van voldoende werken om later, na zijn vertrek uit Zundert, te laten zien in een tentoonstelling bij de Van GoghGalerie. Hij schat zichzelf op waarde en maakt een prijslijst bij de werken. “Morgen trekt er een nieuwe kunstenaar in het atelier en de kosterswoning. Vol goede moed en ideeën, maar helemaal te plannen valt een verblijf in Zundert volgens mij nooit. (…) Ik zie het doel van het schilderen niet meer. Misschien ben ik meer preker, schrijver, iets wat niet meer los te zingen valt van het dagelijks leven.”
Kracht van Van Gogh
In zijn dagelijkse bevindingen maakt Falke mij deelgenoot met zijn wederwaardigheden. Sec wat hij meemaakt en ervaart, maar daarnaast ook zijn strijd om tot in zijn ogen volwaardig schilderwerk te komen. “De ochtenden zijn eigenlijk het beste om te werken. Dan is het alsof je zelfkritiek nog deels slaapt, waardoor het gemakkelijker is om ‘het’ te laten gebeuren.” Hij bekijkt alles als zijnde een studie tot een hoger doel, en minder als een schilderij zoals Vincent ook naar zijn werk keek destijds. “De kracht van Van Gogh is misschien dat ook mensen die weinig tot niks met kunst hebben, hem kunnen waarderen.”
Het is alsof de schrijver al geweten heeft dat het dagboek een uitgave zou gaan worden. Hij spreekt er op een dag over met de uitgever. De notities zijn dan ook geen studie naar de waarheid van dat moment, maar korte verhalen – essays over het leven als Vincent in Zundert. Er komen diverse mensen langs in het atelier of hij ontmoet personen in het dorp. Mensen die hem iets doen, onbedoeld vooruit helpen of juist afremmen. De werkzaamheden aan weg en riolering buiten houden hem van werken af, deze storen zijn rust. De vrijwilligers die huis, galerie en inrichting bestieren zijn tevens stoorzender. Want hij is daar toch en vooral om te werken in afzondering en stilte. De stilte van het alleen zijn, als monnik in de cel van een klooster. De rust van het plattelandsdorp Zundert staat buiten het rumoer van de wereld er omheen. De pandemie vanwege het virus klinkt er wel door, maar de grote problemen zijn (te) ver weg en liggen er minder op het bordje.
Diepere gedachten
De maand juni van 2020 leest dag na dag intrigerend aan de hand van Jonah Falke’s aantekeningen. Een inzage in leven en werken op dat moment van deze kunstenaar. Hoe hij het zijn daar op die plek doorvoelt en naleeft. Het bezoek van zijn vriendin. De gedachten aan thuis. De ontmoeting met een dame die een zwervend bestaan voorstaat. Het overleg met conservator Ron Dirven over wat en hoe, en vooral waarom van het verblijf in Zundert. Het leidt af van zijn doel, maar brengt hem wel op het spoor van het noteren van de dagelijkse beslommeringen en de diepere gedachten die opkomen naast kosterswoning en kerkgebouw. Hij schrijft minder over het schilderen, meer over wat hem allemaal overkomt en wat een onbekommerd schilderen juist in de weg staat.
Het bezoek van monnik Thomas Quartier is heilzaam. Quartier probeert tot de ziel, het wezen van de schilder door te dringen. “In Jonah’s werken lijkt de verhouding tussen werkelijkheid en schilderij te variëren – soms overheerst de werkelijkheid, soms de imaginatie.” In een opgenomen tweespraak binnen het dagboek lees ik die vriendschap in woorden. Aan het eind van de uitgave gaat de monnik nog in op de ontmoeting, schrijft over de kunstenaar en zijn overeenkomst met het leven als kloosterling. “De dialoog van het kunstwerk omvat niet alleen de schilder en de kijker, maar ook de vorm waartoe de schilder zich op de een of andere manier verhoudt. En ook al lijkt de schilder iets nieuws te maken, hij zal altijd in relatie staan tot een grotere beweging, de kunst en het open einde van de werkelijkheid. Recht doen aan die relatie zonder erin te verdwijnen. (…) Maar doe het nooit om effect na te jagen of om een boodschap over te brengen. Dan doe je immers het open einde van je werkelijkheid teniet.”
Zo heeft het Dagboek uit Zundert diepgang. Schoorvoetend heeft Jonah Falke iets proberen toe te voegen aan de plek die al alles heeft en ademt. Hij komt tot peinzende denkbeelden, gedachte filosofieën en enkele zonderlinge schilderijen. “Creatieve mensen kunnen niet anders dan iets voortbrengen wat zij zelf zijn, hoe onherkenbaar dat ‘iets’ ook is.”
Dagboek uit Zundert, Jonah Falke. Uitgeverij Fagus, 2020.
Geef een reactie