Beeldverhalen, die bekeek en las ik graag in mijn jonge jaren. En nog steeds sla ik als eerste de achterpagina met strips op, wanneer de ochtendkrant door de brievenbus valt. Een lezer was ik niet, toen, alleen de boeken die ik noodgedwongen voor mijn examen Nederlands moest doornemen om er een uittreksel van te kunnen maken sloeg ik open. Maar de bladzijden met alleen maar letters en geen of weinig plaatjes had niet mijn aandacht. Het beeldverhaal, de strip dus, daarbij was het net andersom: veel plaatjes en weinig of geen letters. Boeiend. Om die reden werd de strip lang niet als literatuur gezien en beschouwd. Je leerde er niet door lezen, maar kijken des te beter. Nu ligt dat wel iets anders. De strip is er niet alleen voor de jeugd nog, ouderen kunnen zich er ook mee amuseren. De strip is volwassen geworden. Maar eigenlijk was deze dat altijd al, ook toen ouders en docenten het afdeden als ongepast in de opvoeding. Want wat blijkt?
Door de tentoonstelling “Tussen prent en strip” in Museum Heerenveen wordt bewezen dat de strip al eeuwenlang meegaat. De geestelijken in de middeleeuwen en daarvoor wisten het al, de mens begrijpt het verhaal beter wanneer er plaatjes bij gaan. Of wanneer het verhaal enkel uit plaatjes bestaat. Vooral in de tijd dat niet iedereen het Latijn machtig was, de taal waarin het Woord werd verkondigd, toen. Dus waren de kathedraal, de kerk en de kapel vol met afbeeldingen. De kruisgang bijvoorbeeld, en de ramen waarin een uitbeelding in glas en lood de Heilige Schrift illustreerden.
Betekenis van prenten
Dergelijke beeltenissen vind ik niet terug op dit moment in het Heerenveense museum. Uiteraard. Daar staan prenten en met name de zogenaamde centsprenten centraal. Platen met een enkel tafereel of meerdere afbeeldingen die van hand tot hand gingen in de 18e en 19e eeuw. Voor kinderen en de onderste laag van de samenleving, de analfabeten dus die net als de kerkgangers meer leerden van beelden dan in tekst. De centsprenten hadden weinig waarde, zo lees ik in de tentoonstelling. Veelal leidde het massadrukwerk voor de te kleine beurs tot gebruik in de keuken of als toiletpapier. Totdat verzamelaars in het interbellum zich begonnen te interesseren in de betekenis van de prenten.
Diverse onderwerpen werden op de prenten aangesneden. Deze zijn nu een rijke bron van informatie om inzicht te krijgen in wat de mensen toentertijd bezig hield. Want ter lering en vermaak werden onder zoveel meer gebruiken, ambachten, kinderspelen, het boerenleven en klederdrachten afgebeeld en uit de doeken gedaan. Religieuze voorstellingen en historische gebeurtenissen werden op de prenten toegelicht. De bladen waren meestal zonder kleur of met een enkele steunkleur gedrukt, want het moest tenslotte zo goedkoop mogelijk gemaakt worden. De afbeeldingen werden wel ondersteund door een rijmende tekst. Maar altijd is deze ondergeschikt aan het beeld. De platen zijn geen illustraties om de teksten te versterken, maar net andersom: de tekst is ondertitel van het beeld.
Centsprent –> smartlap
Voor de tentoonstelling “Tussen prent en strip” heeft het museum een groot aantal prenten samen gebracht. Zo zodat de bezoeker een duidelijk zo niet compleet beeld krijgt van deze kunstvorm. Want het waren wel begaafde tekenaars die de tekeningen verzorgden. Soms wel met een naïeve inslag, maar aan helderheid laten de afbeeldingen niets te wensen over.
De centsprenten kun je vergelijken met de smartlap, hoewel daar meer ruimte is voor de berijmde tekst. De smartlap heeft ook die religieuze voorgeschiedenis, zoals ik hierboven de basis van de strip beschreef. De smartlap is in woord en beeld de songtekst van een levenslied. De oorsprong ligt in de vastendoek over het altaar gelegd om het lijden van Christus te gedenken. En dan zijn er nog de roldoeken, gebruikt door straatzangers die er hun gezangen mee illustreren. Vooral gruwelijke verhalen over moord en doodslag. Bezongen in ballades over losbandige dames en loshandige heren. De schnitzelbank is ook zo’n rolprent, waarin een stapellied tijdens bijvoorbeeld een trouwerij van illustraties wordt voorzien.
Educatief karakter
Maar van die doeken of prenten die gezangen ondersteunen is op deze tentoonstelling niets terug te vinden. Dat is ook niet het thema waar het in dit museum om draait. De vergelijkingen vielen me in bij de rondgang door de zaal. Daar hangen prenten met de religie als onderwerp, folklore en traditie, spel en vermaak, opvoeding en onderwijs, arbeid. In de beeldverhalen zijn zinnebeeldige voorstellingen uitgetekend en afgedrukt. Ze hebben een educatief karakter op een manier die aanspreekt. Ook werden ze gebruikt als tijdverdrijf, zoals wij ze nu bezien in het museum. Zoals tegenwoordig de beelden op het scherm van televisie en computer, de mobiele telefoon. Nog steeds spreken beelden een meer duidelijke taal dan tekst dat doet.
Ondertussen heb ik mijn oude strips er maar weer eens bij gepakt. Deze zijn nog steeds zeer vermakelijk. En wie tussen de tekstballonnen door in de plaatjes kijkt steekt er ook nog iets van op. Want meestal is het toch een metafoor van het dagelijks leven. In het verhaal kan de maatschappij zich spiegelen. In de strip wordt de wereld en is het leven een beetje minder serieus genomen. Is de centsprent een verduidelijking van normen, waarden en gebruiken, het stripverhaal heeft deze taak in de 20e eeuw overgenomen.
De Stripmaker des Vaderlands, een eretitel die een gekozen tekenaar drie jaren met trots mag dragen, grijpt terug op de geschiedenis van het beeldverhaal. Althans de illustrator Herman Roozen die op dit moment deze functie uitoefent. Hij heeft een voorkeur voor de centsprent, deze manier van vertellen spreekt hem bijzonder aan. Voor de hoofdkranten van de noordelijke provincies maakt hij iedere maand een toepasselijke strip met een tekst op rijm. Voor Museum Heerenveen ontstond van zijn hand een hedendaagse centsprent, actueel in het thema van de tentoonstelling.
Tentoonstelling “Tussen prent en strip” bij Museum Heerenveen, Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Tot en met 3 april 2022.
Geef een reactie