In “de ontdekking van het heden” vind ik het nu van de kunst terug. Het nu zoals de kunstenaars van De Stijl tot ZERO dat moeten hebben ondervonden. Nu kleurt dat toen nog de dag van vandaag. Die hedendaagse kunstenaars van toen en later in tentoonstelling en boek opgenomen zochten en zoeken ieder naar de tegenwoordige tijd. Het heden dat nu gisteren is. Om de wereld vorm te kunnen geven door en in hun beleving. De kunst niet in beeld te brengen naar de dan heersende waarden en normen, maar te vormen aan de hand van eigen beschouwing en gedachte werkwijze. Het heden is vooral de 20e eeuw, waarin veel overhoop moet en gaat in de kunst die geschiedenis schrijft. Het oude bekende wordt uit het atelier verbannen, de realiteit hoeft niet meer zo nodig worden nagejaagd en afgebeeld. De kunstenaar als documentalist van de historie bestaat niet meer. Hij documenteert de werkelijkheid die naar eigen hand gevormd en vervormd is. De realiteit is daarin met gevoel vast gelegd, vormt een eenheid met de maker. Kan een opstap zijn de omgeving te verkennen om er naderhand een versimpelde weergave van te kunnen geven.
Weerklank veranderingen in de wereld
In “de ontdekking van het heden” vind ik strijdbare kunstenaars. Opstandelingen in de kunst, die het willen hervormen, reformeren. Zij staan op tegen gevestigde ordes, omdat zij daarin hun gevoel niet kwijt kunnen. Ze willen vernieuwen, alsmaar weer. Totdat een isme tot het bot is uitgebeend en het tijd is en er gelegenheid komt voor weer een nieuwe stroming. Zo ontstaan interessante uitwassen met eigen manifest, ideologie en spelregels. Niet langer hoeft de zichtbare werkelijkheid te worden afgebeeld. Want de ruimtelijke realiteit is in schoonheid op papier en doek nooit te evenaren. De wereld van de emotie, het gevoel, de gedachte – de geestelijke wereld moet vorm hebben in verf, krijt of grafiet. Of andere in de kunst tot dan wezensvreemde grondstoffen. De kunst is een weerklank van de veranderingen in de wereld, en soms is het zelfs voorloper, voortrekker, lijstduwer.
In “de ontdekking van het heden” is dat nu niet ons vandaag. Deze ontdekking is een openbaring van de kunststromingen die zich in rap tempo opvolgen in het heden van voornamelijk de vorige eeuw. Een nieuwe beelding voor een nieuwe tijd. Veel ismen schoppen tegen heilige kunsthuisjes. Het is een komen en gaan, als het eb en de vloed in het zijn van de zee. De 20e eeuw is niet alleen in de kunst een tijd van experiment. Op velerlei gebied worden nieuwe werkwijzen, stijlen en technieken uitgevonden. Maar vooral in de kunsten, van beeldend tot schrift en van theater tot muziek, reageren artiesten op het gangbare en op elkaar.
Parels in kunststromingen
In “de ontdekking van het heden” laten twee musea, Singer Laren en Het Noordbrabants Museum, zien wat er zoal aan kunst is verzameld. Want deze musea bestaan bij de gratie van de verzamelaar, hun collecties zijn er door opgebouwd. Maar de ontdekking toont het heden van een onbekend blijvende verzamelaar die zijn kunstbezit heeft ondergebracht in een stichting. Voor de directie was de veelzijdige verzameling een ontdekking, waarvan dus delen in de tentoonstellingen onder de titel als van de catalogusuitgave publiekelijk te zien zijn. De collectie omvat meer dan 600 werken, waarin bij wijze van spreken het neusje van de zalm in de moderne en hedendaagse kunst is opgenomen. Parels die de diverse kunststromingen uitstekend kunnen vertegenwoordigen. En waardoor een welhaast complete inkijk kan worden gegeven van het experiment in de kunst. De stroomversnelling en wie dat teweeg hebben gebracht.
In “de ontdekking van het heden”, het boek, komen vernieuwingen beeldend tot uiting. Het is daarom een prachtig kunstgeschiedenisboek. Critici kunnen ageren dat de hele range van kunstuitingen is verzameld en de verzamelaar zich niet toespitst op een enkele stroming of zelfs een specifieke kunstenaar. Maar voor de musea, als verzamelplaats van kunst, is het een welkome aanvulling, omdat deze aldus van iedere stroming en elke tijd iets kunnen laten zien. En daarbij kan het verhaal van begin tot eind een vertelling zijn, zoals deze uitgave in de serie kunstboeken van Waanders Uitgevers al laat zien.
Waarheid op een ander niveau
In “de ontdekking van het heden” vind ik vooral de abstract werkende kunstenaars. Want vanuit dat standpunt wordt de kunst geobserveerd en kan de waarheid van diverse zijden worden beschouwd. De ene stroming reageert op een voorgaande analyse van hoe een mening op gevoel kan worden verbeeld. Want vaak lijkt een beeltenis klinisch en afstandelijk benaderd, maar heeft het stille water een diepe grond. Het moet mogelijk zijn om de waarheid op een ander niveau te zetten, zodat het geen halve waarheid wordt maar het hele verhaal blijft vertellen. Zo dachten de kubisten het onderwerp van alle kanten te bekijken, het voor en achter en opzij in een enkel beeld te laten zien. De surrealisten zagen een hogere sfeer, een laag boven de werkelijkheid waardoor deze zich deed hervormen. De constructivisten bouwden als architecten in het platte vlak hum composities. Leden van De Stijl zagen alleen nog maar orde in de omgeving met lijnen en vlakken. En dan de Cobra, die in eerste instantie aan de haal ging met kindertekeningen of althans het naïef beelden zonder vooroordelen. De Zero-groep liet alles los, voor hen was niets meer belangrijk dan het monochroom, de beweging en het licht. En zo stapelen de meningen hoe kunst te maken zich op. Alles heeft een plek en krijgt de aandacht. Nu terug kijkend is het een ontdekking voor het oog die beweging in de voortgang te zien.
In “de ontdekking van het heden” laat de kunstverzameling van de JK Art Foundation, de stichting van de collectioneur, onmiskenbaar zien dat de ontwikkelingen van toen naklinken in de kunst vandaag de dag. De experimenten kleuren nog voortdurend onze wereld. Deze uitvindingen in de kunst, want dat zijn het natuurlijk, de vondsten en ideeën van het verleden blijken waardevol in het heden. De kunst van tegenwoordig heeft er een rijke schakering aan mogelijkheden door gekregen. De collectie van de Foundation is als een les in kunstgeschiedenis. Met het boek open geslagen in de hand, wanneer de tentoonstellingen zijn afgelopen, kan ik de historie (her)beleven. Want mag de verzameling enigszins eenkennig zijn door enkel de moderne kunst in de vorm van de nonfiguratie te duiden, het geeft desondanks een goed beeld van de evolutie van het beelden in het platte vlak.
Illustratie van de geschiedenis
In “de ontdekking van het heden”, de tentoonstelling, vind ik de smaak van de verzamelaar terug. Deze is breed op het gebied van wat moderne kunst wordt genoemd. Zo is er dus een goed overzicht te geven. Er is niet verzameld op een stroming of enkele specifieke kunstenaars. Zo lijkt de verzameling als los zand uiteen te vallen, omdat er een grote diversiteit aan kunstwerken in aanwezig is. Maar juist niet, want het kan uitstekend dienen als illustratie van de geschiedenis der schone kunsten. Alle facetten van die moderne en moderniserende kunst komen er in naar voren. De musea mogen blij zijn dat zij deze ontdekkingen in bruikleen mogen nemen.
In “de ontdekking van het heden”, het boek, lees ik enkele essays waarin Edo Dijksterhuis de kunst langs de tijdlijn van de geschiedenis heeft uitgezet. Gebeurtenissen van belang worden belicht vanuit het zicht van enkele bijzondere voorbeelden in die kunst. Kunstwerken worden gerelateerd aan feiten en voorvallen. Want kunst staat niet los van politiek, religie en wereldmacht. Het is onderdeel van de waarheid. Alleen kan het de werkelijkheid op een andere manier laten zien en kenbaar maken. Door die bril leer ik anders kijken, beter zien. De kunstenaars waarvan werk verzameld is en een plek kregen in de tentoonstelling hebben ieder een korte biografie toegemeten gekregen. In enkele zinnen heeft Charlotte Hoitsma het leven en werken punctueel toegelicht. Met een werk als illustratie. Zo zijn als het ware in kortschrift de meest belangrijke kunstenaars en stromingen van de 20e eeuw opgetekend. Want de ontdekte maar onbekend blijvende verzamelaar heeft een scherp oog en een fijne neus voor wat interessante ontwikkelingen zijn binnen de kunst. Niet met voorkeur voor het gangbare werk, maar het meest representatieve in een oeuvre. Naar zijn smaak. En op gevoel. Zo is een nagenoeg compleet beeld opgebouwd, waaruit musea het verhaal van de kunst zichtbaar kunnen vertellen.
De ontdekking van het heden. Picasso, Dalí, Mondriaan, Klee, Brancusi, Miró, Daniëls. Boek verschenen ter gelegenheid van de tentoonstelling in Singer Laren en Het Noordbrabants Museum. Waanders Uitgevers, 2021.
Geef een reactie