Liever zouden we die zwarte bladzij uit het geschiedenisboek scheuren. Er niet meer van weten, de kop in het zand. Het er niet meer over hebben en laten wegzakken in de vergetelheid. Omdat Hollanders zichzelf liever als een sociaal volk zien, de positieve gebeurtenissen in de toekomst willen laten onthouden. En voor de min of meer onmenselijke zaken niet uit willen komen. Er geen rekenschap voor af willen leggen. Wat niet weet dat niet deert.
Op 1 juli 1863 schafte het Koninkrijk der Nederlanden dan eindelijk met de Emancipatiewet de slavernij af in Suriname en op de Nederlandse Antillen. Er kwamen die dag ruim 45.000 slaven vrij, waarvan driekwart in Suriname werkzaam waren. De Nederlanders hadden deze mensen in de loop van de tijd uit Afrika tegen hun zin over de zee naar Zuid-Amerika gebracht. De slavenhouders kregen als schadeloosstelling voor elke slaaf 300 gulden, de vrijgemaakte mensen kregen zelf niets en werden in Suriname, onder Staatstoezicht, nog 10 jaar verplicht op contractbasis de dwangarbeid te blijven doen. In 1955, ruim 90 jaar na dato, wordt 1 juli in Suriname een officiële feestdag.
Slavernijverleden
De Dag der Vrijheden, ook wel Kettingsnijden of Ketenen Gebroken: Keti Koti. In Nederland wordt de afschaffing van de slavernij bij mondjesmaat gevierd, met name wel in de grote steden door vooral Afro-Surinamers. Na het jaar 2000 worden in verschillende steden slavernijmonumenten opgericht ter herinnering aan deze toch wel verschrikkelijke kant van het Nederland van toen. Vorig jaar bood Amsterdams burgemeester Femke Halsema haar excuses aan “voor de belangrijke rol die deze stad en haar bestuurders hadden in de handel in mensen”. In het rapport “Ketenen van het Verleden”, opgesteld door het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden, wordt de regering opgeroepen 1 juli als een nationale feestdag vast te stellen.
Amsterdamse kunstenaar Maartje Jaquet wil aandacht geven aan en ons attenderen op deze herdenking en die viering van de afschaffing van de slavernij in Suriname en de Antillen door Nederland. Zij is het Keti Koti Project gestart, een langlopend kunstproject, in samenwerking met andere mensen. Het project is een website geworden, misschien komt het in de toekomst nog van een boek. De site heeft als voordeel dat het een levend geheel is dat op gezette tijden kan worden aangevuld en geüpdate, een work in progress. Maartje Jaquet is van mening dat de 1e juli, net als in Suriname, een nationale feestdag in Nederland zou moeten zijn. Een dag om terug te blikken en vooruit te kijken, een dag om te helen en om te vieren. Op de website – www.ketikotiproject.com – komen mensen in beeld en aan het woord. Jaquet is benieuwd wat hun gedachten zijn over het slavernijverleden en over zo’n bevrijdingsdag.
Ze portretteert alle mensen die zich op de een of andere manier betrokken voelen bij Keti Koti. In de reeks tekeningen met pen en aquarel zie ik daarom niet alleen Afrikaans-Surinaamse mensen, maar allerlei Amsterdammers die de zaak een warm hart toedragen. Het zijn vrolijke pagina’s zoals de gemeenschap kleurig is. De gezichten stralen alle een bepaalde trots uit. Fiere figuren, pront geportretteerd, groots op wat en wie ze zijn. Al dan niet speciaal mooi aangekleed voor de dag van Keti Koti of voor de herdenkingsavond, Kabra Neti, die eraan vooraf gaat. Veel Hollanders steken daar doods en saai tegen af. ’s Lands wijs ’s lands eer.
Scherpe blik
Aandachtig in de lens kijkend, want Maartje maakt voor deze gelegenheid geen live portretten, omdat de mensen die dag geen tijd hebben om langere tijd te gaan zitten voor een portret. Ze maakt foto’s die ze later met inkt en waterverf uitwerkt. Als fotograaf, want zo heb ik haar werk als kunstenaar leren kennen, heeft ze een scherpe blik op de omgeving en de mensen daarin. De fotografische blik ziet meer, merkt het detail op, kijkt beter en aandachtig. Laat de kijker naar het resultaat, ik die de foto’s in de uitgaven van Maartje Jaquet bekijk en bespreek, meer zien dan de dagelijks opmerking.
Ik kan bij wijze van spreken over een graspol op de stoep struikelen en de onnodige verwensingen uiten, terwijl de stadsfotograaf de schoonheid van die grassprieten tussen de tegels ziet. Of kan ik me aan het door de iep over straat gestrooide zaad ergeren, terwijl Jaquet het ziet als een feestelijke confetti. De plastic handschoenen die als tumbleweed, stepperoller of tuimelkruid in goed Nederlands, door de straten van de stad dwarrelen. Waar zijn de afvalverwerkers denk ik dan, maar Maartje ziet er een kunstproject in. De bevriende dichter Ronald M. Offerman zet er zijn geschreven gedachten bij.
Karakter vol gevoel
Met die oogopslag tekent zij ook de mensen die ze tegenkomt. Met een blijmoedige blik, zo vrolijk als deze gekleurde medelanders ogen en zich aan de stad opdienen. De smaakmakers van Amsterdam. Jaquet heeft een speelse manier van tekenen. De eerste pentekening is een registratie met gevoelige lijnen. Daarna schildert ze met waterverf de kleuren: haar emotie voegt zij aan het portret toe. De serieuze gedachte krijgt een karakter vol gevoel.
Ze kwam deze mensen tijdens Keti Koti 2020 en 2021 tegen in stad en sprak ze aan met de vraag mee te doen met dit project. Op het Van Hoekenrodeplein, op het Bijlmerplein, in het Compagnietheater bij de Free Heri Heri For All of de opening van Zomersalon Royaal. En op speciale uitnodiging tijdens een Kabra Neti viering op 30 juni 2021. Een aantal van hen wilde wel op de foto om zich te laten vereeuwigen in de kunst. De portretten op de website worden nog aangevuld. Ook zullen er regelmatig tentoonstellingen zijn om de resultaten van het project aan het publiek te tonen.
Katoenen lapjes
Niet iedereen draagt een verhaal bij aan het project, maar diverse mensen wilden wel antwoorden op een aantal vragen over hun beleving van Keti Koti. Het zijn persoonlijke teksten, waarnaast een geschilderd portret en een dierbare foto is geplaatst, eventueel aangevuld met een video-opname of aansprekende songtekst. De meest karakteristieke uitspraak is in overleg uit het verhaal gelicht en door Maartje met zelfgemaakte inkt in kleur op een katoenen lapje gezet. Het doekje en de inkt verwijzen naar het slavernijverleden of naar de persoon in kwestie. Deze doekjes worden de basis voor een installatie die het aanzien zal hebben van een grote lap stof bestaande uit vele delen. Zoals de gemeenschap bestaat uit vele mensen met ieder een eigen gedachte en mening.
Op dit moment, bij de lancering van de website op 1 april 2022, zijn al 20 personen op deze manier in beeld gebracht en aan het woord gelaten. De doekjes zijn nog eens alle bij elkaar op een pagina geplaatst, zodat ik al een idee krijg van hoe die grote lap er straks ongeveer uit zal gaan zien. En op andere pagina’s zijn al bijna 60 mensen in een bovenlichaam portret afgebeeld. Een getint geheel in beelden, zoals de teksten op de doekjes een gekleurd resultaat geven. Het Sranan Tongo of het Nederlands wisselen elkaar in de treffende uitspraken af. Bijzondere persoonlijke gedachten of een Surinaams spreekwoord dat stamt uit de tijd van de slavernij. In de woordenlijst op de website kunnen de Hollandse gebruikers niet-Nederlandse woorden en uitdrukkingen achterhalen en begrijpen.
Vrij van dwang en onderwerping
En dan heeft Maartje Jaquet nog een persoonlijke noot toegevoegd aan deze informatief toch al uitermate volledige website: “berichten uit mijn atelier”. Daar laat zij in beeld en woord de vorderingen van het project zien. En kijk ik de kunstenaar op de vingers in het proces van maken van portret en doekje. Een welkome aanvulling.
Het Keti Koti Project, opdat we niet vergeten. Excuses voor een misstap in het verleden is niet genoeg, we moeten toe naar een jaarlijks herdenken van het feit dat de tot slaaf gemaakten zijn bevrijd. Het gedenken van de slachtoffers die de dwangarbeid heeft gekost. Er valt een vergelijking te trekken met 5 mei bevrijdingsdag. Voor de Surinamers onder ons, de medelanders, voelt 1 juli ook als bevrijdingsdag. Het moment dat nu bijna 160 jaar geleden (of eigenlijk 150 jaar als de periode van het Staatstoezicht wordt meegerekend), de tot slaaf gemaakten weer normale gerespecteerde mensen konden worden. Vrij van dwang en onderwerping. Met haar project en de bijbehorende website wil Maartje Jaquet bijdragen aan dit streven. Ze staat daarmee nog nét niet op de barricaden, maar zet haar talent in voor de goede zaak. Door kunst en cultuur leert een volk zichzelf herkennen, en kan het zich laten kennen.
Keti Koti Project – Ala Sma Tori, Maartje Jaquet. Website van een langlopend kunstproject https://www.ketikotiproject.com, gelanceerd op vrijdag 1 april 2022.
Leave a Reply