Déjà vu. Een herinneringsbeleving. Bij het zien van de schilderijen van Isabella Werkhoven heb ik de indruk op die plekken die zij heeft vast gelegd ooit eens geweest te zijn. Maar het phénomène de déjà vu is een onechte herinnering, lees ik ergens. Neurologisch is het een kortsluiting van de hersenen. Eerder opgeslagen dan herkent. Een afdruk blijft achter, waaraan de blik later vertrouwd mee is. Dat zal wel, maar ik herinner me het beeld omdat ik denkelijk de ervaring heb daar geweest te zijn. Niet werkelijk, maar in gedachten. Gedroomd, zo u wilt.
Een boek van schilderijen
De grote tentoonstelling van het werk van Isabella Werkhoven in Museum Belvédère heeft opstartproblemen gehad vanwege het virus dat de wereld twee jaar in de greep hield. Het was in eerste instantie de bedoeling dat een uitgebreid overzicht van werken getoond zou worden bij het verschijnen van “Een boek van schilderijen”. Dit is een publicatie in eigen beheer tot stand gekomen middels een crowdfunding actie. De uitgave is een tentoonstelling in boekvorm en biedt een overzicht van 17 jaar werk. Maar het toont niet het werkelijke formaat van de werken, want het kleine werk heeft in reproductie welhaast dezelfde afmeting als de grote schilderijen. Daarvoor was de tentoonstelling gedacht, om die grootheid te onderstrepen. Bij de presentatie van het boek vorig jaar richtte het museum een kabinet in met een opstap naar de grote tentoonstelling die er nu te zien is. “Prelude” was een inleiding op “Landschappen aan de buitenrand”.
In gedachten verlaten plekken, door herinnering vergeten plaatsen, normale ruimten, alledaagse scénes. Situaties waar je domweg aan voorbij loopt en niet opmerkt. Je passeert deze tientallen keren, maar ze vallen voortdurend niet op. Of ze interesseren je niet, ze hebben geen attentiewaarde. Te normaal om gezien te worden. Deze bewegen zich aan de buitenrand van je denken. Pas wanneer deze ordinaire plekken dan ingekaderd in beeld zijn gebracht krijgt het de aandacht. Is het onherkenbaar herkenbaar. Het werk van Isabella Werkhoven is niet realistisch op zo’n manier dat alles klopt, maar het is wel geloofwaardig. Het verleidt tot het schijnbaar ervaren van een magische sfeer, want de gelaagdheid werkt dit in de hand. Juist omdat de werkelijkheid in de schilderijen niet naar de waarheid klopt krijg ik het gevoel dat er iets anders aan de hand is. Ik word getriggerd door het werk, het is een katalysator voor mijn denken, het activeert mijn stemming. Er is iets gaande in de atmosfeer, er staat iets te gebeuren tussen het struikgewas. Het is of ik in het oog van de orkaan ben. Het is een geladen sfeer.
Gelaagde realiteit
Het boek is natuurlijk vooral een medium om in te zien, naar de platen te kijken. Hoewel een aantal schrijvers ook zeker goed gekeken hebben naar de schilderijen en de manier van werken van Werkhoven, en daarover het zijne en hare op schrift hebben gesteld. Deze teksten zijn verhelderend en omschrijven het werk kernachtig. Ik lees er wat ik denk. Ze hadden me het niet beter kunnen voorschrijven. Maar nadat ik het heb doorgebladerd, de diverse thema’s tot me heb genomen, en daarna het museum bezoek, sta ik verwonderd bij de grote schilderijen in real time. Dan wordt me duidelijk hoe overweldigend de magie van Werkhoven werkelijk is. Dat haar realiteit gelaagd is. In essentie beeldt zij het wezen van die plek af, maar voegt er een nostalgisch gevoel aan toe. De herinneringsbeleving.
Isabella Werkhoven maakt haar schilderijen aan de hand van foto’s, ze schildert nooit in het landschap zelf met veldezel en schilderkoffer – en plein air. In het voorbijgaan, wanneer ze onderweg is van huis naar het atelier bijvoorbeeld, ziet ze dingen waardoor ze op de een of andere manier wordt geraakt en die in aanmerking komen om in beeld te brengen. Daarvan maakt ze meerdere foto’s. Deze platen zijn echter een armzalige representatie van datgene wat ze daar op dat moment gezien heeft. Ze weet wel dat dit specifieke ogenblik er maar kort is, omdat de volgende dag op dezelfde tijd het er heel anders bij ligt en wordt aangelicht. Ze moet goed kijken en de sfeer onthouden en vasthouden. Opslaan in gedachten. De foto is de referentie van het onderwerp, maar bepaald niet de sfeer. Deze wordt alleen vast gelegd door de manier waarop ze het schildert. Het gevoel dat ze had op die plaats, de emotie van dat moment, over te brengen met olieverf op linnen is een grote uitdaging.
De schilderijen van Isabella Werkhoven ontstijgen de realiteit, want het gaat er niet om wat de werkelijkheid is. Er is wel herkenning, maar het is er niet. Het flatgebouw met treurwilg ervoor tegenover de crèche van de kinderen. Het zwembad achter het complex waar haar atelier in zit. De speelplaats, het huis van de badmeester. De kiosk op het parkeerterrein is inmiddels verdwenen. Dat geldt ook voor de fontein en het meertje naast het zwembad, daar wordt nu gewerkt aan de naastgelegen weg. Zo documenteert Isabella ook onwillekeurig haar stad. Legt plekken vast die later verdwijnen, maar op dat moment weet ze dit niet. Het heeft om die reden een dubbele bodem, hoewel ze dat niet bewust erin legt. Het ontstaat.
Een boek van schilderijen / Landschappen aan de buitenrand. Catalogus / tentoonstelling werken Isabella Werkhoven bij Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12 in Heerenveen / Oranjewoud. Tot en met 15 mei 2022. Waanders Uitgevers, 2022.
Leave a Reply