De poster paste mooi op mijn slaapkamerdeur. De plaat had precies die goede maat, smal en hoog. Ik had er één van de toen bekende uitgeverij Verkerke Reprodukties. Het sloot sfeervol aan bij mijn wezen in die tijd, de jaren 70 van de vorige eeuw. De kalme en contemplatieve periode na de rumoerige en opstandige jaren 60. Met geestverruimende middelen probeerden wij, mijn vrienden en ik, in hoger sferen te komen. In die stemming die volgens ons werd verheerlijkt in de platen van onder meer de Art Nouveau. De Jugendstil met al die ronde vormen, overdadige bloemen en schone dames. Het zwartwitte van Aubrey Breadsley sloot naadloos aan bij de strips en cartoons van onze underground bladen. Maar voor het kleurige werk van Alphonse Mucha gingen we figuurlijk en soms ook letterlijk op de knieën.
Op mijn deur hing “Cassan Fils”. Een halfnaakt model met een weelderige haardracht. Ze heeft een gedrukt portret van haarzelf op schoot en er liggen meer bladen aan haar voeten. Een faunachtig figuur verbeeldt de drukker van al die platen. De allegorie is omlijst met een dozijn ogen en een reclametekst. Het is het affiche voor drukkerij Cassan Fils, een kleurenlitho van Alphonse Mucha. Het heeft het karakter van de belle époque, ofwel de fin de siécle. Als reactie op het vormvervagend impressionisme. De stijl heeft een asymmetrische vorm met een tweedimensionaal karakter. Deze zijn vooral goed toe te passen op gebruiksvoorwerpen als meubels, sieraden, lampen, bedrukte stoffen en in de ijzeren krullen van hekwerken en trapleuningen. Maar lenen zich ook heel goed in reclame uitingen als affiches en advertenties.
Natuur inspiratiebron
De belangrijkste inspiratiebron van deze kunststroming is de natuur. De motieven zijn vaak langstelige, gracieus gestileerde planten en bloemen als lelies, kelken, irissen, papavers en de rozenknop. En vogels zoals zwanen en pauwen met hun gracieuze gang. Maar ook libellen, de eivorm, wolken- water- en rotspartijen, vaak gecombineerd met slanke vrouwengestalten. Het lijkt een verheerlijking van de schoonheid, een overdreven kijk op de roze wolk van het leven, maar heeft meestal een symbolistisch karakter, een diepere laag van betekenis. De jugendstilkenmerken kwamen indertijd het meest tot uiting in de grafische kunst, waar de lijn het meest belangrijke element is. De illustraties en de letters werden als één geheel ontworpen. Zo ontstond een combinatie van beeld en tekst, altijd met een klare lijnvoering.
Alphonse Mucha is één van de meest bekende kunstenaars die zich deze stijl heeft eigen gemaakt. In de hoogtijdagen kreeg hij veel opdrachten voor het ontwerpen van affiches en het illustreren van boeken en tijdschriften. Maar na de eerste wereldoorlog was het afgelopen met deze nieuwe kunst, die jeugdige stijl. Het werd dan afgedaan en aan de kant geschoven als oubollig, achterhaald. De uitingen van de stroming verdwenen langzaam in de vergetelheid, totdat midden jaren 60 er een opleving was. Het paste in de sferen van de bloemenkinderen, de flowerpower droomde ermee weg. In die tijd liep ik nog enigszins achter de feiten aan, maar kon een tiental jaren later deze kunststijl omarmen. Naast de poster van Che Guevara was er plaats voor Cassan Fils en Sarah Bernhardt.
Op waarde geschat
De kunst van Alphonse Mucha wordt ook nu weer op waarde geschat. De tijdgeest heeft geen vat gekregen op de werken van deze begaafde tekenaar. De stroming is een radertje in de tijd, een golf in de kunst. Karakteristiek voor de wisseling van de eeuw. Maar door een wijzigende kijk op de manier van kunst maken na een grote bloei toch weer verdorring. Is dat niet meestal het geval met bedachte ismen als reactie op wat was. Vloed en eb. De cirkel van het leven. Opkomend tij met hoog water en daarna afgaand tij, laag water. Berg en dal. Na hoogtijdagen volgt een kentering en verzandt de populariteit – slibt dicht en droogt op. Totdat een welkome regenbui plots zorgt voor opbloei, vernieuwde aandacht. Na verguizing wordt het weer op waarde geschat. De eeuwige golving van de tijd. Wat eens was komt ooit terug.
De kracht van Mucha in zijn tijd was zijn fijnzinnige benadering van de natuur als inspiratiebron en de reine schoonheid van het menselijk lichaam in met name de jonge vrouw. Het leende zich prachtig in symbolische en allegorische uitdrukkingen, en prees weelderig producten en theatervoorstellingen aan. De magistrale affiches waren zo populair dat ze van de straten gestolen werden; aanplakkers werden omgekocht of beroofd en platen werden losgesneden voordat de lijm was gedroogd. Een mooie tijd aan het eind van de eeuw werd ermee geïllustreerd. Althans tegen beter weten in, want door de eeuwwisseling was er veel pessimisme en dreigde het eind van de eeuw voor sommige groepen het eind der tijden te betekenen. Door vast te houden aan de religieus aandoende of sektarische liefde voor natuur en mens, de schoonheid te behouden boven alles, lijkt de nieuwe kunst de moed erin te houden en niet af te glijden in doemdenken.
Jugendstil
De stroming van de nieuwe kunst, de Art Nouveau of Jugendstil, laat de grenzen vervagen tussen beeldende en toegepaste kunst. Mucha was een smaakmaker in zijn tijd, later ook voor de beeldtaal van de popcultuur. Nu is er weer belangstelling en heeft het Kunstmuseum Den Haag een grote tentoonstelling van het werk van Alphonse Mucha. Mede door toedoen van de Mucha Foundation, die als doelstelling heeft het werk van Mucha te behouden en te promoten, konden zoveel van zijn affiches en schilderijen op één plek samen komen.
Mucha was een Tsjechisch kunstenaar die vooral in Parijs furore maakte. De Franse hoofdstad is aan het begin van de twintigste eeuw de place to be, daar schijnt op dat moment alles te gebeuren, een smeltkroes van kunst en cultuur. Maar Mucha verloochende zijn afkomst niet en zette zijn leven, naast de toegepaste kunst, in voor het tot stand komen van het Slavische epos. Qua formaat immense schilderingen die de historie van de Slavische cultuur verbeelden. De catalogus die bij de tentoonstelling in Den Haag verscheen, en een Nederlandstalige editie is van de oorspronkelijke Engelse uitgave, laat delen uit deze twintigdelige serie zien. En dan is te zien dat het met recht een levenswerk genoemd kan worden. De gedetailleerde finesse, de grote mensenmassa, het zijn bewerkelijke afbeeldingen. Met even grote zorg gemaakt als al het werk dat onder de handen van Alphonse Mucha tot stand is gekomen.
Art Nouveau
Het boek dat de naam van de kunstenaar als titel draagt beschrijft zijn leven en is geïllustreerd met legio voorbeelden van zijn werken. Niet alleen was hij meester van de affiche ook kon hij op meerder kunstzinnig gebied zijn mannetje staan. De uitingen van de Art Nouveau worden meestal afgedaan als illustratief en decoratief, toegepaste kunst, weggooi-cultuur. Maar het is wel degelijk een serieuze en autonome stroming in de kunst. Naast het ontwerp en de uitwerking van reclame-uitingen was Mucha een gedreven schilder. Hij mag dan vooral bekend staan als tekenaar en graficus, een opleiding aan de kunstacademie van München bracht hem ook de benodigde vaardigheden bij om als schilder te kunnen werken. In de sfeer van zijn steendrukken schildert hij met olieverf op doek. Een weelderige en gelaagde benadering van het model, want in al het werk van Mucha schuilt een verhaal. Het is niet zomaar een uiting waarin ruimhartig met bloemen is gestrooid en modellen gestoken zijn in overvloedig luxueuze kleding en klederdracht.
Naast tekenaar en schilder is Alphonse Mucha fotograaf. De in de donkere kamer onbewerkte foto’s worden door hem vooral gebruikt als studiemateriaal voor zijn grafiek en schilderijen. Nu zijn het documenten. In het boek zijn er diverse van afgedrukt en daarin krijg ik inzicht van zijn atelier. Een werkruimte die even rijk is bezet met allerlei attributen. De plek waar de kunst tot stand is gekomen ademt eenzelfde sfeer als de afbeeldingen die Mucha maakte. De uitgave is een prachtig naslagwerk, waarin naast de overdaad van afgebeelde werken de biografische teksten een bron van informatie zijn. Door dit boek leer ik de mens Mucha kennen in zijn leven en van zijn werken.
Alphonse Mucha. Door Sarah Mucha met een inleiding van Ronald F. Lipp en bijdragen van Victor Arwas, Anna Dvorak, Jan Micoch en Petr Wittlich. Nederlandse vertaling Willem Oorthuizen. Mucha Foundation Publishing / Kunstmuseum Den Haag / Waanders Uitgevers, 2022.
Leave a Reply