De charme van het boek “Een rondje IJsselmeer” is wel dat de foto’s alle kleurloos zijn. Iedere tint grijs van wit tot zwart geven de platen in de uitgave een onwerkelijk karakter. Althans een sfeer die niet alledaags is hoewel de vastgelegde onderwerpen dat wel zijn. Fotograaf Edwin Donders zet de wereld rond de voormalige Nederlandse binnenzee in dat beeld van hoe het scheen te zijn. Wel met de middelen van nu, maar niet met de blik van heden. Een nostalgisch gezichtsveld. De waarheid voor ogen met de gedachte van toen eens in het achterhoofd. En zo is dat fijne plekje Nederland door de lens van Donders een stukje mooier geworden. In zijn fotoboek doe ik diverse ontdekkingen, want de fotograaf kijkt met andere ogen door de omgeving. Door zijn foto’s leert hij mij anders en meer oplettend kijken. Zie ik voortaan niet meer langs het gewone, maar wordt dat normalen bezienswaardig en positief abnormaal.
Zwart, wit en grijs
Dagelijks zie ik niets dan kleur om me heen, alle vormen kaatsen het licht terug en in de golflengte ervaar ik tinten. Dus wanneer die wegvallen en er enkel het contrast tussen zwart en wit is met daartussen een groot aantal mengvormen die we grijzen noemen, dan komt mij dat onwerkelijk voor. De fotografie is ooit begonnen zonder dat het kleuren zichtbaar kon maken, lange tijd zag de geprinte pers geen mogelijkheid kleur in krant en tijdschrift te brengen. Het was een openbaring toen dat wel kon, opeens zagen we op de afbeeldingen bij het nieuws en de achtergronden hoe de zaken er echt voor stonden. We werden meer directe getuige, dan dat we van een afstandje stonden te kijken met toegeknepen ogen. Maar nu dat zo een tijdje gemeengoed is zie ik toch met weemoed om. De harde werkelijkheid was meer handzaam en had een lage drempel in zwart, wit en grijs. Het wereldbeeld gaf toen nog een abstract gevoel. Je kon er een eigen invulling aan geven, een persoonlijk verhaal bij zetten. Nu is het de waarheid zonder meer of minder, het feit is de essentie wat ik zie op de foto.
Heimwee
Edwin Donders houdt van water en van varen lees ik in zijn extra korte voorwoord tot de fotoserie. Hij houdt van de oevers en gronden aan het water. Met als thuishaven Monnickendam beziet hij het IJsselmeer en de regio’s er omheen. De veranderingen die om en aan het meer dat eens zee was plaats vinden door menselijk ingrijpen en natuurlijk terugnemen. Het is niet voortdurend de modernisering zozeer die Donders meeneemt op zijn tochten langs het IJsselmeer. Het is eerder de natuur van de voormalige Zuiderzee, het land en het water. Maar aan de veranderingen die de mens er in en door aanbrengt kan ook hij niet ontkomen. Er schemeren tussen riet en door bomen altijd wel de contouren van schepen en windmolens. En die schepen hebben steigers nodig, de mens bruggen en wegen. En die elementen ontmoet hij ook, dus daar weet hij eveneens een draai van heimwee aan te geven. De vernieuwingen worden door zijn lens tot zaken die er al langer waren en bij dit landschap horen. Ze passen er naadloos in.
Het is er overwegend stil in de platen van Donders. Er hangt een serene sfeer, een meditatief verlangen. De mens zelf blijft welhaast altijd buiten beeld. Maar zijn aanwezigheid is altijd duidelijk merkbaar en af te lezen. De fotograaf speelt met (het) licht om een evenwichtig contrast in beeld te krijgen, de tegenstelling van zwart en wit met de complementaire tint grijs. Zelfs wanneer de zon achter de wolken blijft, zich schitterend op de golven laat spiegelen, scherpe schaduwen tekent, is de helderheidsverhouding in harmonie. Het schuurt tegen de sfeer van de ochtendstond of de avondschemer aan. Het is verheven in beeld gebracht, het lijkt te stijgen boven de werkelijkheid. Het is er, maar boven de werkelijkheid. Donders heeft een zuiver gevoel voor compositie. Ziet in elk gezichtsveld een vereeuwiging. Iedere blik is het waard om vast te leggen. Met de opbouw en samenstelling van het beeld in balans worden zelfs de windmolens in het water net zo’n bijzondere ervaring om naar te kijken als de zeevogels op de pier.
Déjà-vu
Donders weet van iedere plaat een avontuur te maken. En dat is vooral te danken aan het weglaten van de kleuren. Zo zijn het abstracte beelden, een geestelijke zichtbaarheid. Waardoor het kijken ernaar genieten is. Het gebrek aan kleur staat de beleving niet in de weg. Het maakt het juist een belevenis. Een ervaring die ik bij een fietstocht of een autorit rond het meer zal herbeleven. Juist door het gebrek aan kleur beklijft het beeld. En heb ik op de plek daar dan waar Donders zijn foto schoot een déjà-vu. Dan weet ik dat mijn ogen er eerder geweest zijn.
Hij heeft geen voorkeur voor plek en plaats, Donders geeft alles weer wat er voor zijn lens komt. Wel zoekt hij een correcte standplaats, een gezichtspunt om een afgewogen blikveld vast te leggen. Daarmee heeft hij een document gemaakt van de ronde om het IJsselmeer. De oevers en de stranden, de dijken en het water, de bomen en het gras, de bedrijvigheid en de recreatie, de bebouwing en de begroeiing. Een document van hoe het er nu is. Wanneer de modernisering zich verder doorzet en de veranderingen in landschap daaraan onderhevig zijn kan ik nog eens terugkijken op hoe het dit jaar, 2022, was. Achterin het boek localiseert Donders de foto’s en kan ik zien waar ik ben wanneer ik de plaat voor ogen heb. De natuur heeft er ruimschoots plek hoewel de mens voldoende ruimte inneemt. Vooral wanneer Donders geen grote afstand neemt om een landschap te pakken, maar dichterbij het onderwerp komt kan hij onwerkelijke werelden scheppen. Het gegeven is daar zo aanwezig, maar de manier dat het in beeld is gebracht geeft het een meer gedachtenrijke bijna filosofische sfeer mee.
Het fotoboek, verschenen bij Uitgeverij Komma, is geïllustreerd met verhalen in een oud-Nederlandse spelling opgeschreven. Zuiderzeeverhalen van S. Franke uit zijn Sagen en Legenden rond de Zuiderzee. Verhalen met een humoristische ondertoon, want hebben legenden niet altijd een verruimde blik op de mensheid. Over Urker standjutters, de Enkhuizer scheepskapitein, de veekooper van Stavoren en waarom de bot een scheve bek heeft. En nog meer verhalen van horen zeggen. Getekend uit de monden van de mannen op het leugenbankje langs de kade van Uitdam. Ze passen uitstekend bij de sfeer van de foto’s. Want Edwin weet donders goed hoe de werkelijkheid te manipuleren. Met weinig suggestie en veel verbeeldingskracht maakt hij er een fraai kijkspel van.
Een rondje IJsselmeer. Fotografie Edwin Donders. Met Zuiderzeeverhalen van S. Franke. Uitgeverij Komma, 2022.
Leave a Reply