Toch komt een keer de tocht. Bij zo’n zin ga ik als geboren en getogen Fries op het puntje van de stoel zitten. Mijn aandacht is meteen getrokken en bijkans bind ik me de schaatsen onder. Maar open ik dan het boek dat voor me ligt en deze titel draagt, blijkt het helemaal niet over die Elfsteden te gaan. Danika van Kaathoven en Sander Hagelaar schrijven in hun voorwoord tot de verzameling gebundelde collages en gedichten hoe ze tot elkaar zijn gekomen in leven en werken. En op welke manier dat werk zich tot en met elkaar is gaan verhouden. Op de kunstacademie van Arnhem zagen ze elkaar. In het laatste studiejaar deelden ze een werkruimte om met hun eigen projecten bezig te kunnen zijn. Al snel hingen de prikborden aan de wanden vol met losse knipsels en schrijfsels, gedachten en ideeën. De lege plekken van de muren in de kleine kamer werden vervolgens noodgedwongen ingenomen, om te beplakken en te beschrijven met ingevingen en uitingen. De werken groeiden naar elkaar toe, grepen in elkaar, waren samen; zo kwamen de kunstenaars in woord en daad elkaar letterlijk tegen. “Hier ontdekten we een gedeelde liefde voor het spel van woord en collage.” Na het afstuderen bleef die relatie.
Driedimensionaal op het platte vlak
Knipsels en woorden werden bij elkaar geveegd en er ontstond een uitgave unieke ontmoetingen en gelukkige toevalligheden. En die bundel kreeg de titel die ik daar dan ergens in teruglees met drie woorden meer, waardoor het me opeens duidelijk wordt. Want het zal je toch maar gebeuren dat je alle knipsels bij elkaar hebt en daartussen allemaal briefjes met tekst legt, zo om er een smaakvolle compositie van te rangschikken. En dan komt toch een keer de tocht door een kiertje. Woesj, alles van de plaats. Het is de boze dagdroom en zweterige nachtmerrie van de collagemaker. In de bundel lijkt dat gerommel het geval, maar alles is wel precies op de goede plek terug naar het vlak gedwarreld.
De elementen waaruit het totale plaatje van het boekwerk is opgebouwd zijn driedimensionaal op het platte vlak afgedrukt, zo zodat er een ruimtelijk effect is ontstaan. Soms wel laat ik mijn vinger over de bladzijde glijden omdat ik meen voor de gek te worden gehouden. Maar het platte vlak blijft glad, het is slechts een subliem gezichtsbedrog. Daar tussen die knipsels en lijnen bewegen zich de woorden die onderdeel zijn van het beeld. Beide steunen op elkaar, hangen aaneen. Woorden bouwen beelden en beelden reageren op woorden. Dit gesamtkunstwerk is een samenspel om tot de basis van een gevoel te geraken. Om die kern van deze emotie te bereiken stellen Danika en Sander zich kwetsbaar op. De uit papier en karton gesneden vormen en door onvaste hand getrokken lijnen gaan samen met op aforismen gelijkende korte gedichten. In enkele woorden is een situatie of voorval treffend geplaatst, terwijl de beeldtaal in stijl de eigenheid van het leven in eenvoud vat.
De ontmoeting en de toevalligheid hebben niet veel tekst nodig. In eenvoudige duidingen wordt een moment of een gevoel beschreven. Daarop reflecteert en daarover filosofeert de collage in luchtige beelden, terwijl het woord ook een reactie geeft op en aan het knipsel. Zo is het dus niet alleen figuratief een woordbeeld maar ook letterlijk een beeldtaal. Woord voor woord wordt het beeld opgebouwd, beeld voor beeld krijgt het schrift uitleg. Het is een speelse wisselwerking met een open constructie. De figuratie is abstract en relateert slechts op een enkel moment aan een tastbare werkelijkheid. De woorden lijken samengeraapt en nauwelijks op volgorde gezet. Deze aanpak vergt concentratie, het lezen vlot niet namelijk. Ik laat de blik meerdere keren over de opgesplitste zinnen gaan om in gedachten de woorden te rangschikken. Zo doorzie ik dan de gedachte en merk tussen de regels door en langs de knipsels kijkend de verrukking van de makers dat de kern van het gevoel bereikt is. De juiste, nee, de gevoelige snaar is geraakt. Ping. En slaat de bliksem dan ook bij de lezer door woord en beeld in, is het punt gemaakt.
als ik ga / vergeet mij / het gevoel / niet
Het dichtwerk gaat voortdurend over jij en ik, maar die zij kunnen ook wij zijn. Hoewel de gedichten het gevoel van elkaar, de emotie voor elkaar beschrijven, de wederzijdse ontroering van deze twee mensen in persoon en in werk, spreken ze niet op de mens af. De beelden daarbij zijn ook niet geknipt voor strikt een enkel individu. Het sentiment treft ook de lezer, mij. En raakt al die andere mensen die de bundel openslaan en gaan lezen en beleven. Elke bewoording is toegeschreven op een universele ondervinding. “als ik ga / vergeet mij / het gevoel / niet” De regelafbreking zet de leestekens, maar je kunt de woorden evengoed aaneen lezen om te begrijpen.
In de abstracte beeldtaal zet de woordelijke taal een werkelijk beeld neer. En niet voortdurend zitten Hagelaar en Van Kaathoven daarbij op elkaars lip om maar die basis te zoeken, dan mag ook weleens zijwaarts worden gekeken zonder van het pad af te raken. Zo dwaalt Hagelaar in gedachten ook wel af. “een mier vroeg / aan een vlieg / hoe voelt het / om te vliegen / voelt goed” en/of “korte termijn / is sneller / hij dacht / niet / op tijd”. In de basis raken de woorden een kern. Een kern die gemeengoed is, de essentie voor iedereen inwisselbaar.
In deze bundel spreekt de taal beter aan dan het beeld. Lijkt het. Zijn de knipsels in een abstracte compositie uit gelegd, de tekst geeft op momenten tevens een niet concrete werkelijkheid. Want is de emotie niet voortdurend een abstract bewustzijn. Het is een innerlijke beleving van een bepaalde gebeurtenis, een ervaring die voor eenieder verschillend kan zijn en maar nauwelijks te beredeneren is. De één ligt echter zo nauw aan de ander dat tekst en plaat uit hetzelfde hout gesneden zijn. Is de afbeelding in eenvoud duidelijk, kan het woord in tweevoud tot denken zetten. Het één kan niet zonder het ander. Het is een gedeelde uiting, een gemeenschappelijk gevoel. Dansan is een collectief.
Toch komt een keer de tocht. Gedichten en collages, Sander Hagelaar en Danika van Kaathoven. Uitgeverij KOMMA / d’jonge Hond, 2020.
Leave a Reply