Het is zoals Mieke Mulders schrijft in haar biografie van Stien Eelsingh: “Expressionist van Staphorst? Nee.” De kunstenaar is van Zwolle, daar geboren in 1903 met doopnaam Christiana. Pas in de oorlog, 1942, betrekt ze een boerderij op de tweede lijn aan de straatweg in Staphorst. Ze wil beeldend kunstenaar worden, dat weet ze al vroeg in haar leven. In die tijd is dat echter niet gepast voor dames, nog. Hoewel penseel en palet tot het huishoudgereedschap van het gezin Eelsingh behoren hebben haar ouders andere plannen. Haar grootvader en vader zijn huisschilder, dus de verf geurt thuis. Later zal haar vader het tot hoffotograaf schoppen, haar broer neemt dat stokje over. Stien houdt zich ondanks alles echter vastberaden aan haar voornemen. Door een compromis wordt ze dan eerst pianolerares om toegang te krijgen in de betere milieus als net christelijk gereformeerd meisje. Maar ze duikt onder in het culturele leven van Zwolle, speelt in bandjes en ontmoet mensen met vooruitstrevende denkbeelden. Muziek is ontspanning, maar schilderen betekent leven. Uiteindelijk geeft vader toe en zet Stien de schildersezel in een hoekje van zijn fotoatelier. Haar carrière als kunstenaar begint daar.
Smeltkroes kunst en kunstenaars
Mieke Mulders is conservator van Stedelijk Museum Meppel. Mulders is daarnaast kunsthistoricus, de twee functies komen prettig samen in het schrijven van de biografie. Haar museum bezit veel werk van Stien Eelsingh en heeft daarvan een vaste expositie met wisselende samenstelling. De uitgave “Stien Eelsingh, expressionist van Staphorst” verschijnt dan ook ter gelegenheid van deze tentoonstelling bij uitgeverij WBOOKS.
Het werk van de kunstenaar Stien Eelsingh is binnen de gevestigde kunstwereld enigszins in de vergetelheid geraakt. Daarom wil het museum met dit boek en het permanent tonen van haar werk daar verandering in brengen. Staphorst mag dan een voor de buitenwereld afgesloten gemeenschap lijken, Eelsingh heeft het dorp kunstzinnig gezien stevig op de kaart gezet. Haar plek aan de Diek wordt een smeltkroes van kunst en kunstenaars. De Staphorsters zien het eerst met lede ogen aan. Stien wordt door de bevolking als opdringerige buitenstaander gezien en al helemaal de mensen die om haar heen zwermen als bijen rond de koningin. Ze houden de vreemde eend in de bijt nauwlettend in de gaten. Maar door haar sociale vaardigheden wordt Stien binnen korte tijd opgenomen in de gemeenschap. Staphorst zal echter geen kunstenaarsdorp worden zoals bijvoorbeeld Bergen dat wel is. Eelsingh trekt wel veel kunstenaars aan, maar het zal nooit tot een groep komen.
Lange voorgeschiedenis
Het boek verhaalt niet alleen over het leven van Stien Eelsingh als mens en kunstenaar, maar geeft ook een inleiding op het expressionisme waarin zij zich thuis voelde. De uitgave kan daarom ook geordend worden onder de noemer kunstgeschiedenis. Niet zo vreemd gezien de opleiding van de schrijver. Het biedt een goede kijk op het feit waarom kunstenaars in een expressionistische stijl gaan werken. In deel 1 van het boek, aanloop naar het expressionisme, wordt gedegen uit de doeken gedaan hoe dat zo is gekomen. Iedere stroming is een antwoord op een voorgaande. Het is een golfbeweging. De jongeren zetten zich af tegen de ouderen. Nieuwe ideeën vegen de klassieke stijlen schoon. Vooral in het interbellum en de jaren daarna rommelt het in de kunst. Men wil niet meer naar de rede werken maar vanuit het gevoel. Dat heeft een lange voorgeschiedenis, die Mulders goed weet te verwoorden. Op zo’n manier dat ze de interesse van de lezer weet vast te houden.
Stien Eelsingh zit in die lijn van de geschiedenis. Maar werkt eerst nog enigszins academisch, losjes naar voorgeschreven regels. Haar bloemschilderijen vinden gretig aftrek. Pas wanneer ze in Staphorst de rust vindt verandert haar stijl. Zijn de portretten in het begin nog realistisch, maar wel al met een bijzonder gevoel voor mimiek en lichaamstaal. De mens is herkenbaar aan zijn of haar uiterlijk. Later probeert ze in haar werk vooral een gevoel op de kijker over te brengen. Een persoonlijke ervaring die ze heeft bij het moment, de mens in gewone doen of juist bij verdriet en in eenzaamheid. Ze spiegelt zich aan vrouwen als de kunstenaars Paula Modersohn-Becker en Käthe Kollwitz.
Tekenen in olie verf
Maar wanneer ze dan het klassieke werken loslaat en gaat voor het expressief weergeven van de impressie verandert ook haar stijl. De techniek van het schilderen wordt meer speels. De mensen die ze verbeeldt worden monumentaal neergezet. Houdingen van het lichaam zijn meer belangrijk dan de herkenbaarheid van de mens als individu. Gaandeweg gaan de grimassen lijken op maskers uit verre streken. Daarachter schuilt de persoon, die in expressie tot uiting komt. Grote ogen, een geopende blik, maken de afgebeelde situatie toegankelijk. Later zakken de mensen in en buigen het hoofd. Dan reageert Eelsingh in het werk op haar scheiding. Ze heeft, net als anderen in dit metier een voorkeur voor het afbeelden van paarden. Met hun krachtige uiterlijk raken ze haar gevoel. In haar werken werden gepenseelde vlakken kleur met dikke vegen zwart omrand, als is ze aan het tekenen in olieverf. Eén van de kenmerken van het expressionisme. Met haar schilderijen van de gewone mens in Staphorst, in hun doen en laten – de orde van de dag, opent ze het dorp voor de buitenwereld.
Het boek is rijk gevuld met voorbeelden van haar werk en dat van tijdgenoten. Uiteraard telt het eerste deel van het boek een groot aantal kunstwerken uit de 19e en de 20e eeuw ter illustratie van de aangehaalde geschiedenis. In het oeuvre van Stien Eelsingh wordt een goed inzicht gegeven en daarmee is het boek eigenlijk ook een catalogus. Maar er is meer. Er is meer in het leven van Stien dan enkel de uitoefening van de beeldende kunst. Mulders beschrijft het allemaal, want ze is diepgegaan om de geschiedenis van deze kunstenaar die in het drijfzand van de historie dreigde weg te zakken boven water te krijgen. Haar manier van leven was op een moment meer belangrijk dan het werken als kunstenaar. Ze dreigde een karikatuur van zichzelf te worden, zoals bijvoorbeeld Anton Heijboer en Jopie Huisman dat na haar wel werden. Dit boek komt op het juiste moment. Tijdens haar leven kreeg ze al landelijke erkenning en won ze prijzen. Het zal mooi zijn wanneer die interesse nu bijna 60 jaar na haar dood een nieuwe impuls krijgt. Mieke Mulders heeft de lans gebroken. Stien Eelsingh verdient dit boek.
Stien Eelsingh. Expressionist van Staphorst. Tekst drs. Mieke Mulders. Met een kort voorwoord van Margreet Frankot, dochter van: “de tijd vervliegt”. Verschenen ter gelegenheid van de vaste expositie van werk van Stien Eelsingh in Stedelijk Museum Meppel. Uitgave WBOOKS Zwolle, 2021.
Leave a Reply