Dit is de Zomer van Jeanne. Maanden waarin er rondom in Nederland bijzondere aandacht is voor de nalatenschap van de kunstenaar Jeanne Bieruma Oosting. Niet omdat het een eeuw geleden is dat zij in Leeuwarden het levenslicht zag, want dat was 5 februari op de dag af 124 jaar. Ook niet omdat haar sterfdag een rond getal maakt dit jaar, dan is het twee jaar wachten voor de 30. Het is omdat het werk van deze vrijgevochten dame van gegoede komaf opnieuw volop in de belangstelling staat. Dit komt vooral omdat schrijfster Jolande Withuis na gedegen onderzoek van leven en werken een biografie over Bieruma Oosting schreef: Geen tijd verliezen. Deze uitgave heb ik eerder op dit weblog besproken. Dit boek is grond voor een serie tentoonstellingen in diverse musea. Natuurlijk gooide corona ook hierbij roet in het eten, want Jeanne’s zomer stond al eerder gepland. Het grafische werk, en de enkele schilderijen, die Museum Belvédère uit haar oeuvre toont hebben daarbij mijn speciale aandacht. Vooral om reden dat ik meermalen als collectiebeheerder betrokken ben geweest bij het onderzoek van Withuis voor haar boek.
Lithografie Bieruma Oosting
Voor mij staat op het beeldscherm een digitale uitgave van het boek “Stoeien met de muzen”, fysiek een speciale uitgave van Museum Belvédère bij de tentoonstelling die ik naar aanleiding daarvan tevens mocht bezoeken. De biografie door Jolande Withuis geschreven gaf mij al een goed beeld van de kunstenaar. Deze catalogus waarvan de teksten komen van Susan van den Berg en Jolande Withuis vult hierbij de leemten op, doordat dieper wordt ingegaan op vooral de lithografie van Bieruma Oosting. Belvédère bezit een groot aantal drukken in mappen, waarvan diverse exemplaren los en ingelijst in de kabinettentoonstelling op stemmige blauwe wanden worden getoond. Het museum kan uit de collectie zo een welhaast compleet beeld geven van Jeanne als graficus.
Voor dit project, om van zomer 2022 een Jeanne-jaar te kunnen maken, trokken Jolande Withuis en Susan van den Berg voor het deel van Heerenveen samen op. Withuis door onderzoek voor de biografie en Van den Berg bij de research van een artikel. Het is een gedegen bestudering van de kunstenaar en haar werk. Haar handel en wandel, het opgroeien in en zich afzetten tegen het patriarchische gezin en het volgen van haar passie tegen alle weerstand in is gedetailleerd omschreven. Het werpt een fascinerende blik op de mens achter de kunst. Om haar soms mysterieuze en minder makkelijk toegankelijke werk beter te begrijpen is het goed te weten wie zij was en hoe zij zo geworden is. Dat aspect belicht Withuis in haar biografie. In de catalogus van Belvédère doet Van den Berg dat nog eens dunnetjes over en wordt er meerdere malen verwezen naar het standaardwerk “Geen tijd verliezen”.
Jeanne Bieruma Oosting, in eigen signering van haar werk kortweg Oosting of JBO, is in haar tijd door critici een rebelse kunstenaar genoemd. Een dame die zich afzette tegen de omgeving van haar opvoeding en haar dubbele achternaam, desondanks er toch ook afhankelijk van bleef door de financiële steun maar belerende invloed van haar vader. Desalniettemin wist ze zich onder dat juk vandaan te leven. Deed veel tegen de wil van vader en groeide daarom misschien wel sterker in haar manier van uiten.
Duistere thema’s
Minder interessant is haar schilderwerk, meer van zichzelf laat ze zien in haar grafische kunnen. Museum Belvédère toont met de van Jeanne Oosting minder bekende grafiek een kwetsbare kant van deze kunstenaar. De duistere thema’s en macabere voorstellingen wisselen af met vrijzinnige naakten naast de meer vrolijk ogende schilderijen van landschappen, tuingezichten, bloem- en dierportretten. Uit haar raam kijkende overzag ze de omgeving of trok er op uit in het open veld om plein air te verven. Ze houdt van de natuur en heeft deze in alle toonaarden opgezet.
Natuurlijk laat Museum Belvédère ook werken zien die refereren aan haar Friese jeugd. Meermalen bezocht ze als kind en jonge vrouw de landhuizen in bezit van haar familie, onder meer Oranjestein in Oranjewoud en Lauswolt in Beetsterzwaag. Met name de natuur in de weelderige parken van de landgoederen hadden haar bijzondere aandacht. Met een scherp oog voor de gewone mens die het land bewerkte of in het huis bediende kwam ze los van haar gebonden achtergrond. Later in Parijs zocht ze ook die periferie van het leven op en tekende prostituees. Want Jeanne beelde bij voorkeur de mens af in ongedwongen situaties. Achter de schermen en tussen de schuifdeuren. De vrouwen in het bordeel denken ongezien te zijn, maar Oosting schetste ze in een pose waarin ze zichzelf bloot geven – letterlijk en figuurlijk. De mens in het werk van Oosting is krachtig, ook al laten ze hun kwetsbare kant zien, zoals de kunstenaar zelf zich in het leven tegen elke bierkaai in sterk heeft gemaakt haar passie te verwezenlijken.
Het museum in Oranjewoud legt in de tentoonstelling de nadruk op de baanbrekende grafiek uit haar Parijse periode. Voor ons hier en nu zijn het na de seksuele revolutie in de jaren 60 van de vorige eeuw meest gedateerde platen, maar in haar tijd waren de morbide, mysterieuze en melancholieke tekeningen ongepast. Zeker voor een vrouwelijke kunstenaar. Het was voor haar een levensbehoefte om alles van zichzelf te laten zien. Haar hele leven stond in het teken van de kunst. Een vaste liefdesrelatie ging ze niet aan, omdat je zoals ze zelf zei niet twee heren kunt dienen.
In “Stoeien met de muzen” lijkt de biografie uit “Geen tijd verliezen” zich te herhalen. Er worden een groet aantal herhalingen en dubbelingen gelezen. Maar het feit dat grondig wordt ingegaan op het grafische kunnen maakt de catalogus de moeite waard. En vooral wanneer Jeanne zelf aan het woord wordt gelaten om de grafische technieken uit te leggen. Uit het tijdschrift Phoenix is integraal een artikel van haar hand overgenomen, dat in de taal van die tijd is gelaten. Daaruit blijkt dat Oosting in de kunst van vele markten thuis was, uitstekend wist te beelden maar ook een goede hand van onderwijzend schrijven had. Een ander hoofdstuk belicht het fenomeen ex libris, een vorm van toegepaste kunst waarin Jeanne Oosting uitstekend kon werken.
Samen met de tentoonstellingen op een zestal plekken elders door het land geeft de Zomer van Jeanne een compleet overzicht van haar oeuvre als kunstenaar. De plekken zijn plaatsen die verbonden zijn met Jeanne Bieruma Oosting, doordat ze er verbleef bij familie, heeft gewoond of er anderszins haar tijd heeft doorgebracht. Bij die Zomer van Jeanne tentoonstellingen is een handig zakboekje verschenen, dat als een soort van reisgids kan dienen voor en langs de route waarop het werk van de kunstenaar te zien is. Een website gaat dan ook nog eens extra in op deze manifestatie. Het is een afgerond project dat gedragen wordt en uitgaat van de biografie “Geen tijd verliezen” van Jolande Withuis. De biografe is initiatiefnemer van de zomer naar aanleiding van haar boek. De hernieuwde bijzondere aandacht verdient deze door het vak bezeten kunstenaar, die de kunst als ademtocht had. De werkelijkheid lief had, maar de droom beminde.
Stoeien met de muzen. Catalogus en tentoonstelling werken Jeanne Bieruma Oosting. Uitgave Museum Belvédère, 2022.
Leave a Reply