Tijd, dat is een vaag begrip. Even vaag als de ruimte dat is. Tijd is het onduidelijke spoor van hier naar daar, van gisteren naar vandaag, van verleden naar heden en verder. Ben ik hier en kom ik daar, dan is het hier verleden en daar het hier, terwijl toen ik hier was daar toekomst leek. Bestaat dan tijd in werkelijkheid, of heeft de mens tijd gedacht om grip te krijgen op en begrip te hebben van het abstracte zijn van leven. Albert Einstein bedacht dat tijd alleen bestaat omdat anders alles tegelijk zou gebeuren. Is het een mooie oneliner of is het de waarheid? Wat een geluk dus dat tijd bestaat anders was alles in een oogwenk voorbij, in een vloek en een zucht of korter zelfs: flits. Als in het oog van de orkaan. Stilte. Zie ik niet vooruit en kijk jij niet terug. Was er geen gisteren, bestaat er geen morgen. Dan is alles heden en nu. Dat is nauwelijks voor te stellen.
E=mc²
Het begrip tijd betekent dat ik een verleden heb en er een toekomst is. Ik kan in het moment leven, nu, maar dat moment heeft in de tijd steeds een nieuw moment. Ieder moment krijgt een nieuw moment, want voortgaand in de tijd vindt het moment zich steeds opnieuw uit. Het volgende moment is altijd anders als het voorgaande moment. Zo gaat dat in één spoor door, vloeit het in elkaar over. Om dat samen te vatten is er tijd. Een relatief begrip, want een ieder beleeft het anders, die tijd. Zei Einstein ook niet, dat de tijd voorbij vliegt wanneer je bij een aardig meisje zit maar een minuut zitten op een brandende kachel wel een uur lijkt. E=mc².
Voor ieder mens speelt het begrip tijd een grote rol in leven en werken. Tijd is in ons begrip niet weg te denken. Sommige mensen proberen de tijd bij te houden en dragen een horloge of kijken op de klok in de kamer of de kookwekker in de keuken om vat te krijgen op nu en straks. Maar bestaat nu en kun je spreken van tijd. De kunstenaar Gerrit Terpstra werkt met het begrip tijd in zijn werk. Als Albert Einstein denkt hij er diep over na. Een bedaarde man, peinzend voor zich starend de tijd uit of in. Einstein was natuurkundige, Terpstra is kunstkundige. Maar eigenlijk is Terpstra de hedendaagse Einstein. Gerrit brengt de gedachten van Albert in praktijk. Door terug te grijpen op eerdere momenten en er het nu mee te maken is die beroemde formule geen theorie meer. Dat wat ooit gemaakt is was toen, maar kan een nieuwe betekenis krijgen in het heden. Zoals ieder moment zich in het volgende moment opnieuw uitvindt, zo vindt Gerrit Terpstra zijn eens gemaakte stukken opnieuw uit. Hij noemt dat zelf reacties op eerder werk. Want vandaag heeft hij andere ideeën over eenzelfde onderwerp als gisteren. Zo leeft zijn kunst in de tijd.
Terpstra doet onderzoek naar wat tijd heeft gedaan met zijn vroegere werk. Hoe kijkt hij daar nu naar en wat zal hij in het heden anders doen met dat verleden. Het verleden kan niet worden overgedaan, het is een deel van je leven. Het maakt je doen en laten mogelijk, want je kunt leren van het verleden. Wat toen gedaan is, zal er nu anders uitzien. Met de ervaring van de tijd bekijkt Terpstra de inspiratie van toen met een frisse blik. Hij kan er opnieuw mee aan het werk om aangepaste schilderijen en objecten te maken, zelfs met een nieuwe betekenis. In Museum Galerie Heerenveen valt een deel van die observatie te zien. Gerrit wordt in september 69 jaar en laat mij daarom tijdens deze tentoonstelling terugkijken in zijn oeuvre. Niet alleen terugkijken, ook vooruitzien.
Reageren op tijd
Het begint met een eerste zelfportret uit 1969. Vijftig jaar later reageert hij daarop. Hij is er benieuwd naar hoe zijn kijk op zichzelf nu is. In eenzelfde stijl gaat hij te werk, er blijkt nauwelijks iets te zijn veranderd. Dat is hoe ik het zie, op welke manier de kunstenaar daar zelf naar kijkt blijft gissen. Zo gaat hij met meerdere getoonde werken aan de slag. Eens gemaakt en later als inspiratie dienend voor nieuw werk. Eigenlijk vindt Gerrit Terpstra zich als kunstenaar telkens opnieuw uit. Voortdurend klinkt de echo van tijd in zijn werk. Wat heeft tijd met zijn kunst gedaan. Terpstra reageert op tijd, niet in de zin van dat het nu nog kan omdat hij op leeftijd raakt. Terpstra reageert op wat tijd met hem doet, wat het met zijn persoonlijke geschiedenis doet. De reactie is intuïtief, gevoelsmatig geeft hij antwoord op de vraag van toen.
Gerrit Terpstra is kunstenaar, tevens uitvinder. Een alchemist, natuurfilosoof. Hij drukt zich uit in een surrealistische taal. Onwerkelijk zoals de kunst dat in het algemeen eigen is. De gebruikte materialen zijn symbolen van tijd. Want voortdurend blijft dat begrip de adder onder het gras. Ook is de kunstenaar een verhalenverteller. Achter ieder werk, in elk object, gaat een vertelling schuil. Wie aandachtig kijkt hoort de legende, kan de parabel beluisteren. Zijn werk is mysterieus, zet aan het denken met diepe gronden en dubbele bodems. Hij laat de ruimte zijn objecten beleven. De danser van draadstaal met een houten kop leunt tegen tijd, geeft zich helemaal over aan de beweging. Het object is stijlvol geplaatst bij de twee vertalingen van de crucifix. Want de danser hangt als Jezus aan het kruis in ruimte en tijd. Zegevierend, tijd overwonnen, het is volbracht.
In de tentoonstelling staan twee kasten die veel geheimen verbergen. In de laden bewaart Terpstra velerlei dingen die hem na staan, waar hij een band mee heeft en waarmee hij zijn geschiedenis kan vertellen. De kast lijkt een rugzak waarmee de kwakzalver van toen rondtrekt langs stad en land, door dorp en streek. Eenmaal op het kerkplein of de dorpsstraat gekomen, gaat de kist met een zwaai van de schouders en opent hij alle laatjes en deurtjes. Dan opent zich een historische wereld, waarmee hij terug in tijd ziet en in een handomdraai naar de toekomst kijkt.
In reactie op die kast van toen maakt Terpstra een nieuwe kast uit een in delen gezaagde bestaande schildering op paneel. Ook nu weer in de laden allerlei dingen en prullen, zonder waarde voor de mensheid maar met gewicht voor de kunstenaar. Boven in de kast een la met spiegel voor de weerklank van een universum. Door een luikje vernuftig te openen kan ik met een katrol een steen laten zakken. Het voorwerp treedt daardoor de ruimte binnen. Ik zie de zelf in gang gezette beweging in het spiegelglas. En ik kan de steen ook weer laten verdwijnen. Een interactief kunstwerk derhalve. Terpstra heeft hierin daadwerkelijk, net als in meerdere van de andere werken symbolisch, tijd geregistreerd. E=mc².
Gerrit Terpstra : 69. “Het begint in 1969”. Werken van Gerrit Terpstra bij Museum Galerie Heerenveen, Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Tot en met 25 september 2022.
Leave a Reply