Het lijkt verdacht een cold case. In deze draait het echter niet om een ernstig misdrijf of een fataal ongeluk. Een zaak waarvoor een dader wordt gezocht. Het gaat hier om een kunstenaar waarvan weinig bekend is. Een kunstenaar wiens daden groots waren, maar die als mens in de vergetelheid schijnt weggegleden. Uit die schilderijen en andere kunstzinnige uitingen is al een beeld van deze mens te maken, want een kunstenaar verbergt zich toch in zijn werk. Verschuilt zich er niet achter, maar legt zijn wezen in de potloodlijnen en verfstreken. Zijn sporen zet hij zo in de tijd. De auteurs van het boek “Frans Huysmans en de Bergense School”, Jan C.A. van der Lubbe en Margot Jongedijk, zijn de geschiedenis in gedoken, deden sporenonderzoek en lazen getuigenverslagen, en kwamen boven met een gedrukte uitgave die recht doet aan deze bijzondere kunstenaar. Zij besluiten hun schrijven dan ook “met dit boek hopen wij daarin (de relatieve onbekendheid – JK) verandering te brengen en Frans Huysmans in elk geval de aandacht te geven, die hij met zijn veelzijdige oeuvre heeft verdiend”.
Stukje bij beetje puzzel compleet gemaakt
Huysmans komt in het rijtje kunstenaars van de Bergense School maar amper voor. Wordt over het hoofd gezien. Dit kan als reden hebben dat hij al bijtijds is vertrokken uit het duinlandschap van Noord-Holland naar de bossen en velden op de Veluwe. Schilderijen zijn er wel, maar de maker ervan heeft weinig aandacht. De onderzoekers hebben toch een beeld kunnen maken, ondanks het gebrek aan gedegen beschrijvingen. Stukje bij beetje is de puzzel compleet gemaakt van een man die toch een buitengewone plaats in de kunstgeschiedenis van de lage landen verdient. Vooral door uiteenzettingen en catalogisering van tentoonstellingen komt een beeld van Huysmans naar voren. In diverse recensies is zijn werk genoemd en beschreven. Voordrachten van zijn hand lichten de sluier op van gedachten en ideeën van de man zelf.
Door de voorhanden zijnde schriftelijke getuigenissen van mensen in zijn nabijheid hebben Van der Lubbe en Jongedijk een reconstructie kunnen maken. In het boek worden veel tentoonstellingen beschreven, komen kunstenaars aan bod om hem heen – waarmee hij samenwerkte of een ontmoeting had in de verschillende kunstenaarsverenigingen waarvan hij lid was. Deze figuren worden wel breed uitgemeten, zodat het lijkt alsof de schrijvers een beeld willen geven van de tijd en de sfeer waarin Huysmans kunstenaar was. De levens waarmee de schilder in aanraking is gekomen krijgen ruim aandacht, omdat zijn eigen biografie nauwelijks gekarakteriseerd kan worden. Zo schijnt het, want vooral door de gevonden documenten en afbeeldingen uit beperkt toegankelijke collecties en krantenartikelen, in vergeelde gebundelde vorm of door digitalisering meer eenvoudig inzichtelijk gemaakt, heeft het net zich gesloten rond deze grote onbekende van de Bergense School. Hij is opgespoord, er is een profielschets gemaakt, zaak gesloten.
In expressionistische benadering thuis
Frans Huysmans mag dan als mens een onbekende zijn geweest, als kunstenaar is hij met zijn werk op de voorgrond getreden. Werk van zijn makelij is wel alom bekend, echter weten vele liefhebbers niet wie achter zijn bekendste schilderijen schuil gaat. Het werk is gesigneerd, dat wel, maar de naam Huysmans zegt weinig mensen iets. Hij voelt zich met anderen aangetrokken door het verstilde landschap langs de kust tussen duin en polder en in de bossen en heuvels, vooral omdat de omgeving van Bergen en die van Nunspeet ver verwijdert is van de drukte van Amsterdam. Hij laat zich inspireren door de ‘gewone’ mens in het leven en werk op het land. De natuur en het landschap is een dankbaar onderwerp van vele van zijn schilderijen.
In de expressionistische benadering van de Bergense School voelde Huysmans zich thuis, maar hij sloot zijn ogen niet voor andere stromingen. “Huysmans heeft zich nimmer in zijn kunst tot een bepaald ‘isme’ laten verleiden”, lees ik ergens in het boek, “steeds bleef hij experimenteren en vooral in zijn naoorlogse werk gaf hij blijk van grote vitaliteit. Steeds zit deze schilder vol nieuwe plannen en telkens weet hij zich te vernieuwen”.
Huysmans blijft niet bij het schilderen alleen, ook houdt hij zich bezig met het ontwerpen van toneeldecors en -kostuums, glas-in-lood en tegeltableaus. Hij was een dubbeltalent, een veelzijdig kunstenaar. Een multi-stilist. Alle stromingen, van impressionisme, expressionisme tot realisme, komen terug in zijn werken. Zowel het vrije werk als de toegepaste kunst. Het boek toont een groot aantal voorbeelden daarvan uit zijn oeuvre.
Ook maakte Huysmans zijn eigen verf waardoor zijn schilderwerk een volgens kenners en critici bijzondere heldere uitstraling kreeg, tinten die zijn ‘gemoedsaandoening konden openbaren’ en ‘met een verhoogde glans zoals wij die van de oude meesters kennen’. Over hem werd geschreven dat hij “in zijn werk een kleur, warmte en atmospheer weet te leggen, waardoor hij schepper is met verf”. Deze bezigheid van het eigenhandig wrijven van de verf leidde uiteindelijk tot zijn vroege dood door loodvergiftiging. Maar voordat dit zover is, hij op 69 jarige leeftijd overlijdt, gaat er een boeiend leven aan vooraf. De beschrijving van het onderzoek heeft ook een boeiend boek opgeleverd. Een boek dat vrijwel in één adem kan worden uitgelezen. Het is inzichtelijk en transparant geschreven. Elk facet van het kunstenaarsleven komt aan bod, zo is het niet enkel een biografie van Huysmans zelf als wel een karakterisering van de doorsnee kunstenaar die in de 20e eeuw als zelfstandige aan de kost moet zien te komen.
Doorsnee kunstgeschiedenis in Nederland
De onderzoekers delen het Huysmans leven in periodes in. Tijdens de verblijven op de verschillende plekken in Nederland zien we dat de kunst met de man meegroeit. Hij vergroeit niet met een enkele stijl, maar weet zichzelf voortdurend op te frissen. Vooral de verhuizingen naar andere omgevingen leiden tot duidelijke omslagen in zijn werk. Laat hij zich leiden door het werk van anderen of geeft de sfeer van het landschap hem andere inzichten. De uitgave probeert daar een antwoord op samen te stellen. Langzaam aan leert de lezer de mens kennen, maar vooral zijn omgeving en de mensen daarin te verstaan. Met name de kunstenaars beïnvloedden elkaar, wisselden eenvoudig van woonadressen en ateliers. Hoewel er wel wrijvingen waren, gingen de vakbroeders en -zusters toch op een verstandige en volwassene manier met elkaar om. Zo hebben ze de realistisch expressionistische kunst tot een hoog punt in het Nederland van die dagen weten te brengen.
De uitgave van Van Spijk Art Books in samenwerking met het Noord-Veluws Museum geeft niet alleen een beeld van de kunstenaar Frans Huysmans, maar toont zeker een doorsnee van de kunstgeschiedenis in Nederland. Van de tijd die loopt van de Haagse School via de Bergense School tot de kunst van de Veluwe. Natuurlijk is Huysmans hoofdonderwerp van het boek, maar de bijrollen worden tevens uitvoerig belicht. Het is zo een breed uitgemeten historische uitgave, waarin het kunnen van Huysmans de onderzoekers de kans geven ook andere uitingen aan te snijden. Uiteraard de beeldende kunst in het platte vlak, maar ook het toneelwereld waaraan de schilder als ontwerper heeft deelgenomen. De tentoonstellingen waaraan hij deelnam hebben de aandacht, de musea en galeries waarin zijn werk te zien was. En is de familiegeschiedenis en het gezinsleven een thema om over te schrijven. De maatschappelijk betrokken Huysmans gaat met dit boek niet naamloos de geschiedenis in. Het mag nu al een standaardwerk heten om dit kunstenaarstalent en de omgeving waarin hij acteerde beter te leren kennen.
Frans Huysmans en de Bergense School. Tekst dr.ir. Jan C.A. van der Lubbe en drs. Margot Jongedijk. Uitgave Van Spijk Art Books / Noord-Veluws Museum, 2022.
Leave a Reply