Aan de hand van de oeuvrecatalogus “Figuurlijk gezien” is de reis van schilder Harry Knopperts door het kunstzinnige landschap te volgen en te beschouwen. Het boek is een gids om de groei en ontwikkeling van zijn kunnen te determineren. De evolutie van jong afgestudeerde kunststudent tot gevestigde meester in de kunsten. Niet gemeenzaam bekend bij het grote publiek, terwijl hij toch wel tot de canon van de Nederlandse kunsthistorie gerekend mag worden. Is Knopperts te bescheiden of zit zijn zelfkritiek hem in de weg. Pretentieloos om met zijn werk te koop te lopen. Hoewel hij een aantal keren wel een tentoonstelling van zijn werk heeft geïnitieerd en opgezet, zelf om er zijn eigen stempel op te kunnen drukken.Zelfreflectie, waardoor hij veel van het werk na voltooiing vernietigd omdat het in zijn ogen geen voldoende haalt. Daardoor is er relatief gezien een gering oeuvre over gebleven van 50 jaar noeste arbeid. Er was meer, alleen het beste is gebleven. Zo kun je “Figuurlijk gezien” bekijken als the best of, het beste van.
De titel van het boek heeft de kunstenaar zelf gekozen, omdat zijn uitdrukkingen figuratief acteren met een centrale rol voor het menselijk individu. Zijn beeldspraak kent figuratie die in momenten sterk geabstraheerd is, maar vrijwel nergens de werkelijkheid loslaat of althans de gedachte en bedachte realiteit. Want de composities zijn wel zichtbaar, echter niet voortdurend herkenbaar. Veelal moet ik met het verhaal in de achtergrond bekend zijn om de symboliek te doorgronden.
Minder vat op bestaande lichamen
Knopperts brengt lagen aan in zijn werken die door de beschouwer onderzocht moeten worden voordat de beelden gaan spreken. Niet onmiddellijk is de voorstelling duidelijk, vooral niet wanneer zijn figuratie overhelt naar een abstracte weergave. Maar zover komt het niet, want hoewel het abstract lonkt geeft Knopperts zich er niet aan over. In zijn ontwikkelingsgang gaat hij van de academische realiteit naar het expressionisme dat mettertijd abstracte genen krijgt maar nooit over de grens gaat. Hij blijft bij de figuratie in zijn eigen irreële wereld. Zijn figuren krijgen wel steeds minder vat op bestaande lichamen zoals de beschouwer die dagelijks ziet.
Harry Knopperts zoekt een eigen weg, wars van wat al of niet populair is in de kunst. Hij doet geen knieval naar zijn publiek, maar houdt vast aan de eigen techniek en werkwijze. Het groeiproces of de ontwikkeling van zijn stijl is letterlijk te volgen in het boek. Maar de beschouwer moet zijn voorstellingen niet altijd letterlijk nemen, maar figuurlijk zien volgens Knopperts. De afbeelding in zijn expressionistische werk is een abstrahering van de realiteit. Zoals hij het weergeeft zal de werkelijkheid nooit werkelijk zijn maar wel zo kunnen aanvoelen.
Knopperts zoekt geen vernieuwing
Schrijver van het boek, Robert Nachbahr, gaat aan de hand van de werken in op die voortgang. Beginnend met een gedetailleerd zelfportret waarmee Knopperts werd toegelaten tot de kunstopleiding. En eindigend met expressionistische composities waarin hij zijn eigenheid heeft gevonden. Want een nieuwe beweging of stroming kun je als hedendaags kunstenaar niet meer uitvinden in een tijd dat alles al eens is gedaan en iedere volgende stap in de voetsporen van het verleden staat. Knopperts zoekt geen vernieuwing, want wat is er nog te vernieuwen na het zwarte vierkant van de constructivist Malevich. Knopperts zoekt eigenheid in zijn werk. Een individueel kenmerk waarmee het werk aan hem alleen kan worden toegeschreven zonder dat het storend is gesigneerd en gedateerd.
De onderwerpen die zijn werken domineren geven hem grip op de thematiek van de menselijke relatie, de verhouding tussen de seksen, het isolement van de eigen geest. Maar ook het thema van de plaats van de mens in de natuur beheerst zijn werk, omdat hij daarmee zijn eigen visie kan uiten op de actualiteit van de klimaatverandering en het behoud van de wereld voor het nageslacht. Hoewel kritisch op wereld en maatschappij observeert en beschouwt Knopperts zijn ondoorgrondelijke figuren met mededogen.
Het werk van Harry Knopperts is niet altijd even goed te doorgronden. De beschouwer moet de tijd nemen om tot de voorstellingen door te dringen, moeite doen goed te kijken om de betekenis te zien. Voor wie kijkt gaat de wereld van Knopperts open, die niet wil of kan zien krijgt geen relatie met het werk. Bij werkelijk zien raak ik niet uitgekeken in de gelaagde en rijk gedetailleerde schilderijen. Maar wat ik van zijn werk vind maakt hem weinig meer uit. Hij schildert nu vooral nog omdat hem dat zelf kracht en levensinhoud geeft. Het gaat hem na een halve eeuw uitsluitend nog om het proces van het scheppen, de techniek van het maken.
Knopperts gaat omzichtig te werk
Niets is voor Knopperts inmiddels meer bevredigend, lees ik in het boek, dan voor een maagdelijk wit doek te staan, erop vertrouwend dat zijn voorstellingsvermogen en ervaring leiden tot een resultaat waarmee zijn bedoelingen de beschouwer bereiken. Door het werk te tonen gaat hij de dialoog aan met zijn publiek. Wanneer ik als beschouwer voor zijn werk sta moet ik zo observeren dat ik in lagen de stappen terugga tot de grondlaag, de drager. Ik moet op mijn voorstellingsvermogen en ervaring vertrouwen om de bedoelingen van de maker te bereiken. Ik moet mijn ogen de kost geven om mijn geest te voeden. Stap ik zijn belevingswereld binnen dan kom ik alles te weten over deze kunstenaar.
Dat is niet zijn werkelijke dagelijkse leven, maar dit is van geen belang om de kunst te kennen. Dat de schilderijen zich niet meteen laten verstaan komt ook doordat Knopperts omzichtig te werk gaat. Hij werkt niet impulsief, wacht niet op inspiratie om intuïtief toe te slaan. Hij neemt de tijd om zijn composities te ontwikkelen. Hij zet zich aan gedisciplineerd werken door net zolang te schetsen en te tekenen totdat een acceptabel ontwerp, een beeltenis die zijn gedacht beeld vertegenwoordigd, kan worden overgezet in verf op doek. Kijken is dan de essentie van het werken, zien de kern van het proces. En nieuwsgierigheid, weten op welke manier de elementen van een situatie zich onderling verhouden om er een voor hem juiste vorm mee te bereiken. Deze analyse gaat voor de creativiteit uit.
Werk van anderen is daarbij een inspiratiebron. Zijn bewondering voor het beste werk van anderen klinkt na in de eigen vormgeving. Niet letterlijk, teksten zet hij om in beelden. Gelezen tekst of gezien beeld kan een aanzet tot en een opstap zijn naar een persoonlijke compositie. Voor de beschouwer is dat ook weer zaak van goed kijken en beter doorzien om deze voorbeelden te herkennen. De eerder voor hem bedachte vormen kunnen bij Knopperts werk aanleiding zijn om te gebruiken in de eigen stijl. Daarmee blijft hij een radertje in de totale kunstgeschiedenis, een klein onderdeel waarop de hele machine draait en kan blijven werken.
Figuratie monumentaal aanwezig
Wanneer ik het boek doorblader, de biografie lees en de werkwijze bij het ontstaan en de uitwerking van de creaties zie, merk ik de ontwikkeling van de werkstukken die aan Harry Knopperts toegeschreven kunnen worden. De teksten van Nachbahr zijn veelzeggend, leiden me stapvoets door het leven van deze kunstenaar. Maar vooral door de ontwikkeling als kunstenaar die naarstig zijn eigenheid zoekt. Deze uiteindelijk vindt in sprookachtige beelden, waarin de figuratie monumentaal aanwezig is. De mens erin is geen individu, geen persoonlijkheid, maar drukt een gevoel uit die te doorgronden is wanneer ik objectief kijk. Me niet laat leiden door de voorstelling, maar verder zie dan mijn neus lang is en mijn gedachte met het beeld speelt. De figuren wenden zich meestal van mij af, waardoor ik deel ga uitmaken van de voorstelling. Van beschouwer ben ik belever, van toeschouwer word ik ervaringsdeskundige.
“Figuurlijk gezien” wordt als catalogus afgesloten met een lijst van tentoonstellingen waarbij het werk van Knopperts zichtbaar was, een opsomming van literatuur waarin de kunst van Knopperts genoemd en omschreven is, en een register van kunstwerken. Een miniatuur toont het schilderij waarbij een uitleg bijzonderheden over het werk geeft, zoals wat het voorstelt en waar het te zien was – mogelijk waar het zich nu bevindt. In enkele pagina’s worden aldus 315 schilderijen en 39 tekeningen behandelt. Een inzicht in leven en werken over een halve eeuw van Harry Knopperts. Een boek voor de liefhebbers van zijn werk, maar zeker ook voor wie wil kennismaken en daarna ongetwijfeld bewonderaar zal worden.
Figuurlijk gezien. Harry Knopperts – een halve eeuw. Tekst: Robbert A.M. Nachbahr. Uitgave: Van Spijk Art Books, 2022.
Leave a Reply