Een bewustzijnstoestand waarin de kunstenaar over het maximum van zijn scheppend vermogen beschikt en schijnbaar moeiteloos de vormgeving vindt die voor het beoogde kunstwerk het meest geschikt is. Dat klinkt eenvoudig, makkelijk te doen – boor dat kunnen aan in je brein en de bron stroomt over. Maar zo simpel is het niet. In de toestand dat je creatief nadenkt, weet hoe je iets goed moet doen wil nog niet zeggen dat er ook iets beter best van komt. Het is aanblazing vind ik in het woordenboek, aandrift, bezieling. Het is een dichtader zegt internet, dichtvuur, een goddelijke ingeving.
Dat zal allemaal wel, maar wat is inspiratie nu werkelijk en hoe werkt dat in de praktijk. Om daar achter te komen sprak muziekjournalist Bert Middelbos een keur van tekstdichters en muzikanten. Het was een expertise met een lange adem en diepe toewijding. Een groot avontuur, een opwindende ontdekkingsreis. In een periode van vier jaar voorwerk, van aanzoeken, interviews en gespreksbewerkingen, om tot het boek INSPIRATIE te komen heeft hij veel definities uit het veld opgepikt om een ongrijpbaar fenomeen te verklaren. Maar of wij, hij als schrijver en ik als lezer, tot slot werkelijk weten wat inspiratie is dat moet dus deze documentatie uitwijzen.
Antenne scherp afgesteld
Het blijft een zweverig verschijnsel die inspiratie, dat evenals de kunst – tenslotte het tastbare resultaat van inspiratie – nooit helemaal ondubbelzinnig begrijpelijk wordt. Want wat is kunst. Daarover heeft iedere kunstenaar, en elk persoon welke van kunst geniet of niet, een andere opvatting. Zo is voor inspiratie eveneens geen eenduidige definitie te geven, het is voor velerlei uitleg vatbaar en motiveert ieder mens op een andere manier. “Inspiratie komt voor mij door een draaideur”, zegt blueszanger Ralph de Jong. “Dat wat ik ontvang moet ik direct doorgeven om te voorkomen dat er verstand tussen komt.”
Over het algemeen zijn de meer dan dertig gesproken muzikanten het er wel over eens welke voorwaarden inspiratie kunnen opwekken. Wanneer ik bij mezelf te rade ga moest ik, voordat ik creatief bruikbaar aan de gang kon gaan, rust om me heen hebben en een opgeruimde werkruimte. Dus legde ik eerst alles netjes op de plaats terug, in de lade of op de plank, schikte de te gebruiken materialen waardoor niet alleen het vertrek schoon maar ook mijn hoofd leeg was. Schoon om te creëren en leeg om nieuwe ideeën te ontvangen. De antenne is scherp afgesteld.
En dan passief omhoog zitten kijken en wachten tot er een idee naar beneden valt? Henny Vrienten vindt dat onzin: “Je hersenen hebben je hele leven ontzettend veel opgeslagen. Zet de luiken open dan komt het vanzelf vrij. Het is aan jou om het vervolgens op een goede manier te rangschikken.” Stef Bos merkt op, dat “de mooiste dingen zichzelf schrijven. Stel je gewoon open en het dient zich wel aan. Zet de antenne uit en absorbeer de bijzondere momenten.” Maar inspiratie is niet iets van jezelf, meent Anneke van Giersbergen. Het wordt je toegezonden. Wanneer je het ontvangt moet je er iets mee doen. “Je moet lucht in je hoofd toelaten, want inspiratie moet lucht krijgen”, zegt Mario Goossens van Triggerfinger.
Laat het moment niet voorbijgaan
Voorwaarden scheppen heeft voor iedereen zin. Elk hanteert andere condities en eisen, mitsen en maren, zodat ideeën kunnen komen aanwaaien. Op de fiets door bos en veld, tijdens het wandelen langs berg en dal. Het verstand moet op nul, de blik op oneindig. En in dat niks is dan plek voor een ingeving. Een gedachte die er in een flits is. Je weet niet waar het vandaan komt. Maar het is er en je moet er iets mee doen. Aan het werk! Dan moet je dat als de sodemieter gaan registreren anders ben je het kwijt, zegt Eloi Youssef van Kensington. Zoals Erik de Jong (Spinvis) zegt, laat het moment niet voorbijgaan want anders gaat de inspiratie naar een ander toe. Ooit werd tegen Michael Jackson gezegd dat hij het eens een tijdje rustiger aan zou moeten doen. Nee, zei hij toen, dat kan niet, want anders geeft God de inspiratie aan Prince.
In het boek wordt het woord inspiratie met een hoofdletter geschreven. Alsof het een heilige naam is, een goddelijke grootheid. De hoofdletter drukt een naamkarakter uit, maar straalt ook eerbied uit. Met inspiratie moet je respectvol omgaan, het leidt tot een verheven prestatie. Het is alsof de schrijver dat wil uitdrukken. Een ongrijpbaar vertoon concreet maken. Maar kunst – onder meer literatuur en muziek – mag dan tastbaar resultaat geven, de aanleiding daartoe is ondoorgrondelijk. Is het de muze die fluistert, een stemmetje dat spreekt. Er is grond om te uiten, reden om gedreven aan het werk te gaan. Die drijfveer kan van commerciële aard zijn, maar over het algemeen zet inspiratie aan tot een heilig moeten.
Reageren op emotie
Taal gebruiken om inspiratie te definiëren kan ook een barrière zijn, vindt Spike van Di-Rect. “Laat maar gewoon komen. Het staat en valt met verbeeldingskracht.” Want wat gebeurt er in het brein wanneer je opeens een zin in je hoofd hebt of een melodielijn. Het is mysterieus, iets magisch denkt Ilse de Lange. “Voor mij is het reageren op emotie. Ik reageer op wat ik hoor of wat ik zie.” En zo werkt dat ook bij al die andere artiesten. Ze kijken om zich heen, letten dagelijks op de omgeving en slaan de ervaringen op zoals Vrienten eerder opmerkte. Uiteindelijk komen die belevenissen, die verhalen er eens uit. Opeens is het daar en kun je er iets mee.
Zijn de werkzaamheden van de dag naar de achtergrond, dan meldt de inspiratie zich sneller. Rust, afzondering, terwijl Ralph de Jong liedjes schrijft onderwijl hij aan het optreden is. De één haalt inspiratie uit de chemie met het publiek en uit de groepsdynamiek, terwijl de ander daar juist niet van opleeft maar wel energie haalt uit het samen spelen. Een ‘verplichte’ schrijfsessie in een gepland weekend op een plek anders dan hier werkt dan weer niet. Daar komt over het algemeen niets of niets zinnigs uit. “Inspiratie laat zich niet forceren en manipuleren. Inspiratie is iets waar je actief mee aan de slag moet, dient het zich aan dan moet je alert zijn inpluggen”, vindt Wende Snijders. “Je moet je focussen en het serieus nemen. Niet verwachten dat het zich wel eens weer aandient.” Vooral ’s nachts dient inspiratie zich aan, en in het moment tussen slaap en wakker zijn.
“Maar de inspiratie bepaalt zelf of hij komt”, is Boudewijn de Groot van mening. “Ik ben er dankbaar voor dat het mij nog met enige regelmaat bezoekt.” Jacqueline Govaert: “Inspiratie is als een nat zeepje. Je wilt het vatten, maar het is lastig om het in handen te krijgen en te houden.” Er staan veel oneliners in het boek. Uitspraken die tot nadenken stemmen.
Er open voor staan
Terwijl Willem van Baarsen van Släpstick meent dat inspiratie van binnen zit. “Het wordt gevoed door wat je meemaakt. Ik ben bewust op zoek naar invloeden.” Weet collega Rogier Bosman dat “irritatie ook kan inspireren. Of verdriet. Als je iets niet mooi vindt, maar het is wél echt, wel eerlijk, dan levert dat ook weer inspiratie op.” Hoewel de muzikanten zich alle buigen over het begrip inspiratie, komen ze daarmee toch niet eenduidig tot een definitie. De meeste hebben het meer over hoe zij een song schrijven. Op welke manier ze bezig zijn. En dan komen er als vanzelf indrukken en ervaringen naar boven. Handreikingen voor anderen om het schrijven en componeren op te pakken. Zo is het boek dat de inspiratie onderzoekt tevens een handleiding voor aspirant muzikanten. Hoe doen de figuren het die weten op welke manier ze met inspiratie om moeten gaan, hoe gebruiken ze het om tot voor henzelf bruikbaar materiaal te komen.
Bij de inspirerende teksten heeft fotograaf Raymond van Olphen de diverse artiesten op beeld vast gelegd. Hij heeft hiervoor de zwartwit fotografie gebruikt om persoonlijkheid, gevoel en emotie beter te laten overkomen. Het zijn platen waarop de muzikanten zichtbaar nadenken over het begrip inspiratie. Ze hebben voor de lens allemaal een pose ingenomen van beschouwing. In de modus van dit peinzen kan zo een idee invallen, lijkt het. Ze staan er open voor, de geest is leeg zo staren zij gedachteloos voor zich uit. De fotograaf heeft dat beeld perfect geschoten. Aldus is in woord de inspiratie omschreven en heeft het in beeld een beeltenis gekregen. Daar is weinig verbeeldingskracht voor nodig.
INSPIRATIE. Ee ongrijpbaar fenomeen verklaard. Teksten Bert Middelbos, fotografie Raymond van Olphen. Uitgeverij Koninklijke van Gorcum, 2022.
Leave a Reply