Het lijkt alsof ze zich wil indekken voor wat ze heeft geschreven nog voordat ik een letter heb gelezen. Met de titel op de omslag zet Eveline van Duyl me al op een verkeerd been. De Poëzie van Grip betreft geen gedichtenbundel. Het is proza, maar wel met een lyrisch handschrift. De Grip is de afgebeelde verlostang, maar staat ook zeker voor de controle krijgen over het zijn, houvast hebben in het leven. En dat beheersen is op een dichterlijke manier omschreven zonder in rijm en versvorm te vervallen. Wel heeft het de ritmische eigenschappen, beeldspraak en klanknabootsing.
Met een ingelegd kaartje en de eerste beschreven pagina’s zet Van Duyl meteen de toon. Dekt ze zich in voor de vertelling die ze voor mij, de lezer, als jas aan de kapstok heeft gehangen. Maar onder die jas trek ik op haar bevel eerst iets moois aan. Voor het navolgende intrigerende en spannende verhaal, dat niet altijd even rooskleurig is maar krioelende addertjes onder het gras kent, heb ik een bevallige blik nodig – een riant inzicht, dus zet ik mijn meest kunstzinnige hoed op om het verhaal over kwetsbaarheid te doorgronden. Want dat is het geeft mij het kaartje eerstens aan.
Tussen droom en werkelijkheid
En dat weerloze, die gevoeligheid, heeft tevens het boekje als object zelf: “Alles wat u doet, gaat hier zijn sporen achterlaten. Dit boek heeft een tere huid want het is niet gelamineerd.” Het boek staat symbool voor de schrijver, die even broos haar leven start. Lees ik. En dat leven ondanks alles toch opdraagt aan haar ouders, die haar naar hun beste kunnen – “tussen mijn droom en hun werkelijkheid” – in liefde hebben grootgebracht. Een geheven wijsvinger duidt “het Leven gaat voor de Dood”. De toon is gezet.
Ondanks alles, want ze heeft het een en ander te stellen met haar ouders. Zoals misschien wel voor ieder kind geldt, gekeken door zijn of haar ogen. Met die blik, de beschreven expressie van Eveline, kijk ik deze wereld in, dat leven. Dat leven en deze wereld waarin ze tegen wil en dank wordt getrokken, terwijl ze zelf vindt er nog niet klaar voor te zijn. “Ik was nog niet af, maar het was tijd.” De verlossing voelt koud aan, maar toch belandt ze vooreerst in een warme wieg. Het is geen bevrijding, nog, zo voelt het niet aan. Met een vader die een eng boek leest, zijn handen wit op tafel om het boek heen. Ze voelt een onbegrijpelijk verdriet. Dan al.
Betekenis in eigen woorden
Niet met zoveel woorden wordt een plaats en tijd uitgedrukt, maar tussen de regels door lees ik wat en wanneer welk dan ook speelt. En het kind leert de wereld kennen op een naïeve maar oprechte manier. Met een open blik worden de ervaringen gedeeld en de belevenissen ondergaan. Ze doet ontdekkingen, zoals dat spuug het beste vlekkenwater is. Ze kijkt verwonderend de wereld in, over de man met de haak die de draaideur van de Hema laat draaien en volgetekende armen heeft. Ze fantaseert over de kapper die een haargroeimachine heeft. En neemt het kinderversje van de twee hazen met hun fluit en trommel wel wat al te letterlijk. Ze laat zich verrassen door de omgeving en geeft er betekenis in haar eigen woorden. Een betekenis die soms haaks staat op de waarheid, maar zo heerlijk simpel klinkt.
Zo gaat het leven als kind onbevangen voorbij, zo lijkt het. Zo schijn het, want de werkelijke wereld sluipt allengs binnen. Haar ouders hebben dikwijls ruzie. Er leeft iets dat zwijgt. Gaandeweg wordt ik meer in dat raadselachtige verhaal getrokken. Gezogen eigenlijk, want het is meeslepend tot spannend en het verhaal laat zich in een poep en een scheet, een vloek en een zucht uitlezen – bij wijze van spreken. Ik móet wel verder lezen, een volgende bladzijde omslaan. Het verhaal boeit, maakt mij gevangene van de vertelling, sluit me op in het relaas. Ook al omdat iedere nieuwe pagina een ander facet van haar kijk op het zijn en het echte leven is.
Oorlogsverleden
De cold case van haar jeugd komt stapsgewijs tot een bevredigende oplossing. Herkenbare kinderangsten en geheimenissen maken plaats voor een mysterieuze harde waarheid die nog wel altijd vanuit het perspectief van het kind wordt bekeken. Soms is de werkelijkheid te hard zodat het met fantasie wordt verzacht. Ook onderkent het kind de juistheid van de feiten niet altijd en probeert er langs heen te kijken om het leven te vatten, er grip op te krijgen.
Maar langzamerhand, al verder lezende, komt de werkelijke waarheid naar boven. Nog met de blik van het opgroeiende meisje. Het ontluikende leven dat in spanning wordt beleefd. De geladenheid die onzeker maakt maar wel opwindend is. Het oorlogsverleden van grootouders en ouders knaagt aan het verhaal. Het is dat leven wat zwijgt, maar onverbiddelijk steeds de kop opsteekt en uiteindelijk de mond opent. Eveline vindt boeken die opa gepikt heeft uit het huis van een door hem verraden Joods gezin in die oorlog. Die boeken maken iets tastbaar, zoals meer aanwijzingen in “De Poëzie van Grip”, soms verholen meestal duidelijk, de ontknoping voorspellen. De belevenissen van het kind worden steeds intensiever en verbeeldend. Meer aangrijpend. Surrealistisch, maar toch ook wel weer heel werkelijk. Steeds meer sluipt de thematiek van die grote oorlog het verhaal binnen. Almaar vaker geeft de vertelling haar geheimen prijs.
De vreemde boeken zorgen voor nachtmerries en dagdromen. Op zolder is een album met foto’s dat veel zichtbaar maakt, gezicht geeft aan de beleefde oorlog. Langzaam dringt het tot haar door, de stilte, het zwijgen. Het waarom. En bij de lezer, bij mij, gaan de ogen ook open. Dingen die zij wil weten maar vooral ook niet. In de waan van het beleefde verhaal, de spanning van dit leven, raakt de schrijver in een neergaande spiraal van slaappillen naar een alcoholverslaving. Ze kan het allemaal nog verduisteren door water in de leeggetapte drankflessen te doen. “Ik moet ook boeten want ik ben je kind en wat in jou zit, zit ook in mij.”
Mama loopt stuk in het leven na de oorlog. Papa wordt loslippig wanneer mama sterft, later. Want het wordt altijd later. Papa schrijft in zijn 95e levensjaar nog een gedichtje in haar poesiealbum, dat had hij eerder niet gedaan. Want er werd gezwegen en niet geschreven, geen grote klok. En dan is iedereen dood, uit de tijd gelopen, en weet ze nog niets.
Tekeningen illustreren het verhaal niet
Dus gaat Eveline op zoek naar de antwoorden in oude archieven en vindt informatie over het gezin van die gepikte boeken. Het wordt een hoofdstuk in het boek. Een vingerwijzing, een aanklacht. En voor de boeken die bij elkaar horen maakt ze een kastje. De boeken die een nooit opgehelderd verhaal vertellen. Dat hele kunstwerk krijgt een plek in het Holocaust Museum. Eveline kan vrij ademhalen, eindelijk is de grip haar verlossing. Er staat een foto van naast dat schrijven over dit nieuwe onderkomen, op de pagina in dit boek van Van Duyl. Om te tonen dat het echt is, niet verzonnen. Niet bedacht, maar een uitgeschreven afrekening met het verleden.
Die foto van dat kastje met boeken is het enige werkelijke bewijs. In hoeverre dan foto’s als vaststaand bewijs kunnen dienen. Op al de andere pagina’s heeft Eveline van Duyl tekeningen toegevoegd. Want vooreerst is ze toch beeldend kunstenaar. De tekeningen illustreren het verhaal niet, maar completeren de woorden wel. Ze vullen het relaas aan in veelal aangrijpende beeltenissen. Verbeeldingen ook wel, fantasieën om grip te krijgen op de werkelijkheid. De waarheid die soms te hard is om in woorden uit te drukken. Een afbeelding zegt meer dan honderd woorden. Zo is “De Poëzie van Grip” een totaal kunstwerk geworden. Minder een geïllustreerde vertelling en meer een kunstwerk in boekvorm. Het boek eindigt zoals het begonnen is, maar dan later. Want het wordt altijd later. Een meisje op een pot, de blik verlegen. Een vrouw op de WC, de ogen gesloten. Een zelfportret. En zoals Eveline eindigt met de poëtische woorden van Grace Slick: “When logic and proportion / Have fallen sloppy dead / And the White Knight is talking backwards / And the Red Queen’s off with her head / Remember what the Dormouse said / Feed your head. Feed your head.”
De Poëzie van Grip. Eveline van Duyl. Kunstenaarsuitgave Stichting Philip Elchers, 2022.
Leave a Reply