Een koperen plaat hangt rechtstandig in het water. Aan een paar touwen geknoopt aan een provisorisch getimmerde loopbrug. Het is er stil en verlaten daar in het vlakke platteland. Zo nu en dan komen twee mensen op de plek kijken naar de plaat. Ze hebben het er even over met elkaar. Laten de plaat met rust. Verder gebeurt er daar niets. Hoog en laag water doen hun werk in de slenk, een sloot verbonden met de zee. De getijden hebben vrij spel met de plaat, dat is te zien aan de laagjes gruis die achterblijven op en zich invreten in het koper. De natuur heeft het er druk mee een zelfportret te maken met de plaat als drager. Dit koper ontvangt 147 dagen achtereen de getijden, twee per dag, van 5 september 2017 tot 30 januari 2018. Dan is het portret geschilderd. Een gelaagde lucht boven een blinkend wad, zo lijkt het. Een waterige zon halverwege lijkt de sfeer compleet te maken, want er zat een vuiltje op de plaat. Het landschap heeft aldus van zichzelf een afbeelding gemaakt. De natuur als kunstenaar.
Doeken beschildert met zeeklei
Boven Marrum in het buitendijkse gebied van Fryslân heeft het kunstenaarsduo Irem Kaneli en Stijn Smit een zogenoemde getijden studio ingericht. Eerst hadden ze dit atelier en plein air bij Nieuwe Statenzijl aan de Eems in Groningen. De kunstenaar Kaneli&Smit, een twee-eenheid van genoemde kunstenaars, laat de natuur de gang gaan met thuis in de werkplaats geprepareerde doeken. De doeken zijn gespannen op een frame en behandeld met een aantal lagen witte verf of achtergrondkleur. Ook worden doeken wel beschildert met zeeklei, zodat het stromende water er een handtekening op kan achterlaten, een effect dat lijkt op de straaltjes condens die langs een raam sijpelen. Verder worden ondergronden dusdanig behandelt zodat in het water zwevende kiezelwieren opgevangen worden en blijven kleven. Door de verschillende voorbewerkingen ontstaan uiteenlopende resultaten in een kruisbestuiving met de essentie van het landschap.
Bij ieder kunstwerk hoort een staat van dienst, een notering van de getijden die het doek hebben aangedaan. Ieder kunstwerk is een neerslag van het water, een signatuur waaronder de kunstenaars hun handtekening zetten. Zij geven de natuur de ruimte en tijd om de eigenlijke kunstenaar te zijn, door een beetje te sturen in de richting die ze zelf voor ogen hebben helpen Kaneli en Smit het water. Maar altijd zijn de getijden de baas, want niet zelden ontstaat een vormgeving die onbedoeld beter uitpakt dan de bedachte opzet was.
Het wezen van het Wad, het zijn van het Noorderleech
Kaneli&Smit is op deze manier nu 15 jaar bezig en heeft daarom een relatief kleine overzichtstentoonstelling bij gemeentemuseum Het Hannemahuis in Harlingen. In de afgemeten ruimte is weinig werk te laten zien, een smalle keuze uit het brede oeuvre. Maar het zijn wel de voor hun stijl kenmerkende werken die zijn getoond. Raadselachtige composities, omdat de bezoeker van de tentoonstelling niet meteen weet wat hij of zij ziet. Het zijn abstracte beelden, maar tegelijk ook realistische werken. Maar de argeloze kijker die vanuit de klassieke omgeving in dit museum op deze werken wordt losgelaten blijkt er weinig mee te hebben. Het is namelijk niet het woeste water tot de einder of de zandplaat zover het oog reikt; een fotograaf kan daar prachtige plaatjes van schieten – het is het wezen van het Wad en het zijn van het Noorderleech. Het water en de klei, de essentie van die natuur aldaar. De werken hebben een verhaal in de lijnen op het doek.
De kunstenaars Irem Kaneli en Stijn Smit vormen vanaf 2007 de twee-eenheid Kaneli&Smit. De jaren ervoor hebben ze zich op de academie leren kennen, het klikte in de kunst. Door samen te leven en te werken is als het ware de nieuwe kunstenaar ontstaan. Stijn Smit komt uit een terpdorp op Bildtse klei. Irem Kaneli komt van Istanboel, een stad die ze zelf steevast bij de oude naam noemt, Constantinopel. Zij is gevallen voor de Waddenzee, meteen op het moment dat zij de weidsheid ervan zag en ervoer. Ze kwam, ze zag en ze is gebleven.
Beide kunstenaars zijn geïnteresseerd in de natuur. Het beeldmerk, het logo van het duo, toont als een schoepenrad, een hulpmiddel om water te verplaatsen – de natuur een beetje te helpen. Dat is wat ze doen in hun kunst, de samenwerking met natuurlijke krachten zoeken. Met de elementen land, lucht en water zetten zij de natuur op een voetstuk. Want vaak wordt vergeten dat deze ons zijn is, het leven op aarde.
De getijden eb en vloed
Hoewel Smit eerst heel andere schilderijen maakt is hij nu gebiologeerd van die wonderlijke wereld van slenk en geul. Vooral het water daarvan, het zand en de klei daarin en als bijkomend genot de minuscule diertjes daarvan. Met die grondstoffen als materiaal legt hij en leggen zij, Kaneli&Smit, de natuur op doek en koperplaat vast. Door te experimenteren met kleur en vorm ontstaan vanuit de basis schilderijen die duidelijk hun stijl hebben en techniek dragen. De grondvorm van klei waarin water vloeit, de basis van de getijden waarin het schilderij vorm krijgt. Door bewerkingen vooraf die intuïtief ontstaan zijn achteraf wel figuraties in het resultaat te onderscheiden. Veelal is dit geen plan maar een bijkomstigheid.
Het opkomende en afgaande water, de getijden eb en vloed, maken sferische beelden. In het boek Ebb & Flow, een eigen uitgave van het duo, zijn een groot aantal voorbeelden van de door de jaren heen gemaakte schilderijen te zien. De uitgave is als een oeuvre overzicht. De werken hebben tijd om geprepareerd te worden en daarna een periode nodig om de natuur een serieuze kans te geven een beeld te maken. De doeken hangen wel weken tot maanden in het water. In het boek wordt uitgelegd hoe deze werkwijze is. Door de verklaring kunnen de composities op waarde geschat worden, maar wordt het geheim van de composities met het badwater weg gegooid. Natuurlijk willen de kunstenaars hun werk een verhaal meegeven om de eigenzinnige techniek aldus te verantwoorden, maar objectief naar de schilderijen te kunnen kijken heeft toch een meerwaarde.
Componeren met de natuur
Zo is het eerste werk bij intrede van de expositieruimte in het Hannemahuis meteen al een goede binnenkomer. Het blauw getinte werk is imposant en trekt meteen de aandacht naar en in zich. Het slokt me op, het is overweldigend. Wat een mysterie. Daarbij valt de rest welhaast in de schaduw verwacht ik meteen al. Maar niets is minder waar. Wat er op de overige wanden nog wacht is minstens zo indrukwekkend. Vooral wanneer de kunstenaars zelf meer invloed uitoefenen op het werk van de getijden. Een rode zon inbrengen bijvoorbeeld of een compositie maken dat verdacht veel het karakter heeft van de wereldbol waarop wij leven.
Kaneli&Smit componeert met de natuur. De zee, het water, de klei, het veen, is het materiaal. Deze is gebruikt als penseel en kwast, als maker van het beeld. In eerste instantie. Later is er meer eigen inbreng in het experiment. Maar er zijn geen schetsen vooraf, het is een intuïtief gebeuren. Voor de kunstenaars. Voor de natuur is het een normale gang van zaken. Zo gaat dat al eeuwen lang, die getijden iedere dag opnieuw. Af en aan, laag en hoog. Een unieke en eigenzinnige manier om met kunst bezig te zijn. De samenwerking aangaan met de zee, die op gezette tijden haar water invoert in het landschap. Die tijden worden vastgezet op de doeken die Kaneli&Smit in het water hangen. Het is slow art, voortdurend in wording. Kortom is het dat, niets meer en weinig minder.
Ebb & Flow Paintings. Kaneli&Smit. Uitgave in eigen beheer in oplage van 50 stuks. 4e editie, 2022.
Kaneli & Smit 15 jaar. Overzichtstentoonstelling in Gemeentemuseum Hannemahuis, Voorstraat 56 te Harlingen. Tot en met 19 maart 2023.
Geef een reactie