Hij heeft er nagenoeg een ontelbaar aantal stappen gezet. Vincent van Gogh, in de provincie Brabant. Fysiek heeft de tijd ze wel gewist intussen. Maar mentaal is het spoor nog te volgen. De schilder is er geboren en getogen, woonde daar de helft van zijn leven. Totdat hij ongedurig uitvloog naar plekken elders in Nederland en plaatsen over de grens. Maar altijd kwam hij terug op het nest. Lange tijd stond dat ouderlijk huis in Brabant. Of beter, bevonden zijn ouders zich in deze provincie. Daar waar vader Theodorus als dominee werd beroepen. In Brabant zette Vincent ook zijn eerste stappen op het pad van de kunst. Door zijn omgeving te beschouwen werd hij hier een documentalist van het gewone leven. Vincent had een zwak voor de mens aan de zelfkant van de maatschappij. Vooral de Brabantse werklui, wevers en landarbeiders zette hij met sociaal gevoel op papier. Voor zijn beroemde schilderijen in de bekende post-impressionistische Van Gogh-stijl vorm kregen, maakte hij zichzelf meester van het realisme. Van Gogh schilderde als studiemateriaal werken van anderen na. En hij trok het veld in om zijn onderwerpen live te ontmoeten en de natuur op te snuiven.
Om zijn wegen door het leven te volgen in met name de provincie Brabant zijn de auteurs Helewise Berger en Ron Dirven een zoektocht gestart. De wegen zijn door stad en land nagelopen. De plekken van betekenis voor zijn leven en werk werden geïnventariseerd. Het leverde een overzicht op van locaties die het belang van het verhaal van Van Gogh in Brabant benadrukken. Deze beschrijving is de grondslag om dit erfgoed voor de toekomst te beschermen. Want voordat een en ander in kaart is gebracht zijn helaas al belangrijke pleisterplaatsen verdwenen. Ze werden afgebroken en is op die plek een ander project ontstaan. Er is daarom een lijst Van Gogh Monumenten opgesteld om deze voor de lange duur veilig te stellen. Deze kunnen gezien worden als dat ze de status van Rijksmonument bezitten.
Atlas van het Brabant van Van Gogh
Plekken waar de schilder woonde en heeft gewerkt. Waar het gezin Van Gogh en waar zijn familie verbleef. Plaatsen die onderdeel werden van zijn kunstuitingen. De omgeving die hem inspireerde. Het overzicht en de inventarisatie hebben uiteindelijk een literaire uitgave tot gevolg gehad. Om de sporen door stad en land, dorp en veld, te kunnen volgen is een zogenoemde atlas van het Brabant van Van Gogh opgesteld. Aan de hand van genummerde plekken bij en in plaatsen van belang zijn een zevental landkaarten getekend. “Diverse locaties dragen de sporen van zijn jeugd en zijn familie, liefdes en vrienden”, lees ik. “De tekeningen en schilderijen die hij er maakte zijn nauw verbonden met het Brabantse land.”
De auteurs – Helewise Berger is conservator in Het Noordbrabants Museum, Ron Dirven is directeur-conservator van het Van Goghhuis te Zundert en conservator Van Gogh Brabant – van ‘Atlas van Gogh in Brabant’ hebben gedetailleerd de ontdekte geschiedenis onder woorden gebracht. Er zijn in de loop der tijd al veel boeken geschreven over de figuur Van Gogh. Hij lijkt als vrijwel enige Nederlandse kunstenaar tot op het bot te zijn geanalyseerd, tot op de draad figuurlijk te zijn uitgekleed. Maar toch zijn er nog blinde vlekken. Kan zijn leven van een andere dan de bekende kant worden bekeken. Dat is eigenlijk wat er voor en door deze uitgave is gebeurd. Door zijn handel en wandel in de provincie Brabant na te gaan, zijn doopceel er te lichten, komen er interessante feiten aan het licht. De auteurs zijn niet over één nacht ijs gegaan en hebben zich diep in de materie ingegraven.
Geïllustreerd met oude afbeeldingen
Vincent stamt uit een protestantse familie die religieus actief was. In de mannelijke lijn waren er predikanten en godsdienstonderwijzers. Daarom bevat het verhaal veel plaatsen die met kerk en pastorie te maken hebben. Zal het sociale gevoel van de schilder Vincent daar een oorsprong vinden? Je kunt het denken. Vincent wordt geboren in Zundert in 1853, exact een jaar na zijn doodgeboren broertje Vincent. Dit wrange feit ligt als een zwarte deken over zijn leven. Maar het verhaal begint al eerder, in Breda.
Niet alleen keren de auteurs de grond van de familie Van Gogh om, ook worden de mensen waarmee zij omgang hebben tot leven gewekt in het boek. Doordat het zo nauwgezet is beschreven, alle gangen minutieus zijn nagegaan, is het een levendige en meer dan interessante uitgave geworden. Geïllustreerd met oude afbeeldingen van hoe de toestand was ongeveer ten tijde van Vincent. Naast door Karin Borghouts gemaakte nieuwe foto’s die tonen hoe de situatie er nu bijligt. Zo kan het ook dienen als routekaart om in de voetsporen van Vincent te treden. Om de historie rond zijn persoon ter plaatse te ontsluiten. De Van Gogh monumenten kunnen daardoor toeristische attracties worden en Brabant nog beter op de kaart zetten.
Stijl die bij hem past
Als basis voor antwoorden op vragen kan de correspondentie van Vincent en Theo dienen. Deze briefwisseling tussen de broers is al veel vaker als aanleiding gebruikt om het leven van de kunstenaar Van Gogh te doorgronden. Ook nu geven de brieven welhaast voldoende informatie om het spoor door de provincie te volgen. Maar zeker ook de berichten die de andere Van Gogh leden op schrift stelden. Het was een familie waarin de wederwaardigheden en ervaringen met plezier met elkaar werden gedeeld. En natuurlijk maken daarnaast de documenten die in de archieven van stad en land bewaard zijn gebleven het verhaal compleet.
Gaandeweg in het boek ontdek ik tussen de regels door en aan de hand van afbeeldingen de kunstenaar Vincent van Gogh. Eerst gaat hij al tekenend door het leven en schetsend naar het leven, voordat zijn werk meer expressie krijgt om de impressie te verbeelden. Alles was in aanvang voor hem studiemateriaal om zichzelf te onderrichten in de kunsten. Langzaam vindt hij een stijl uit die bij hem past, waarin hij zichzelf en zijn verhaal het best kan uiten. Hij is veel onderweg, meestal te voet langs ’s heren wegen. Maar ook wel neemt hij de tram of de trein, of een ander vervoermiddel dat in zijn tijd gebruikelijk is. Zo vindt hij zijn weg in de omgeving, met altijd een schetsboek op zak om de zichtbare werkelijkheid vast te leggen. Deze schetsen vormen later de basis voor schilderijen.
Het boek toont van schetsen, tekeningen en schilderijen veel voorbeelden. Deze tonen de kunstenaar als beschouwer, nauwlettend de omgeving en de mensen daarin in zich opnemend. Bekende en minder bekende plekken worden in het boek bezocht. Plekken die in het verhaal tot op het adres nauwkeurig zijn omschreven. “Het boek volgt Vincent op de voet langs de gebouwen, locaties en landschappen waar hij verbleef of zich liet inspireren.” Wie met het boek in de hand Brabant bezoekt kan dit met eigen ogen beschouwen. Kan als het ware de provincie zien door de ogen van Vincent.
Atlas Van Gogh in Brabant. Teksten Helewise Berger en Ron Dirven, fotografie Van Gogh Monumenten Karin Borghouts. Uitgave WBOOKS in samenwerking met Van Gogh Brabant en Het Noordbrabants Museum, 2023.
Leave a Reply