Keti Koti een gezicht geven. Letterlijk. Dat is de taak die kunstenaar Maartje Jaquet zichzelf heeft opgelegd. Met het boek ALA SMA TORI geeft zij daar vorm aan. Het boek is vooral een herschrijven van de geschiedenis. Want het slavernijverleden van het Koninkrijk der Nederlanden is een periode die doelbewust is vergeten. Weggestreept uit het collectieve geheugen. Deze zwarte bladzijde is uit de geschiedenisboeken gescheurd. Wel werd de kinderen op school onderwezen hoe best Nederland was, hoe tolerant en vooral christelijk. Maar niet dat dit zelfde Nederland, handelsgezind als het is, de aanzet heeft gegeven tot het doelbewust verschepen van talloze tot slaaf gemaakte mensen. Nergens in de vaderlandse geschiedenis is dat terug te vinden, althans tot voor kort. Maartje Jaquet probeert met haar boek dit gat te vullen, de zwarte bladzijde in te kleuren.
Keti Koti is Sranan Tongo, de Surinaamse taal, voor ‘de ketens zijn gebroken’. De ketenen waarmee de tot slaaf gemaakte mensen letterlijk aan hun eigenaren en elkaar vast zaten zijn doorgeknipt. De slavernij is onder druk door Nederland 160 jaar afgeschaft in Suriname en op de Caribische eilanden. De officiële datum dat dit plaats had is 1 juli 1863, maar nog tien jaar langer was er onder Staatstoezicht onbetaalde dwangarbeid. Dit jaar 2023 is daarom uitgeroepen tot Herdenkingsjaar Slavernijverleden. Maar al langer vieren de Surinamers en de mensen van de Caribische eilanden de Dag der Vrijheden.
Verhalen van een ieder
Drie jaar geleden is Maartje Jaquet begonnen met het verbeelden van Keti Koti. Eerst op 1 juli 2020 tekende en schilderde zij portretten van voorbijgangers en feestvierders. Op de plek ging ze en plein air de mensen met pen en papier tekenen, nadat ze deze eerst om toestemming had gevraagd. Later maakte ze foto’s en werkte deze naderhand thuis uit in een schilderij. Op die manier heeft ze een groot aantal personen vereeuwigd. Deze portretten staan alle in het boek ALA SMA TORI, dat zoveel betekent als ‘verhalen van een ieder’. Want naast de portretten vertellen de afgebeelde figuren hun persoonlijke verhaal. In een gesprek met de kunstenaar laten zij openhartig weten wat Keti Koti voor hen betekent. Welke druk het slavernijverleden op de familie legt. Dat dit verleden nog na echoot in hun eigen dagelijks leven. En waarom ze de 1e juli jaarlijks als herdenkingsdag in Nederland willen zien, met een gelijke status als 4 en 5 mei.
De mensen in de verbeelde Keti Koti zijn alle onbekende figuren voor de meeste van de lezers van de uitgave, voor mij dus. Maar door de verhalen die ieder van hen in het boek heeft laten afdrukken krijgen zij een gezicht, letterlijk en figuurlijk. Het zijn overwegend emotionele verhalen, want dit stuk door ons vergeten historie is nog voortdurend levend bij hen. Jaquet beeldt hen in meerdere opzichten sprekend af. Ze weet met pen en waterverf de ziel van de mensen te treffen. Het is een groep mensen die breed lachend het leven inzien. Ondanks het trieste verleden dat hen nog altijd tekent. De families zijn feitelijk ontworteld. Die eeuwenoude roots liggen nog daar in het land van herkomst. Wreed werden de mensen ontheemd en weggevoerd naar onbekende streken. Verhandeld als beesten om voor een hongerloon zwaar werk te doen. Het staat niet met naam en toenaam in de geschiedenisboeken, maar toch is dat zo langzamerhand wel bekende informatie.
Een volharden om vrij te zijn
Het is een pijnlijke geschiedenis die Maartje Jaquet voor het voetlicht brengt. Op haar manier geeft ze hier aandacht aan, met haar kunst en door de verhalen uit de eerste hand. “Verhalen spelen een belangrijke rol in de overdracht van dat deel van de geschiedenis dat bij mij op school niet werd behandeld. (…) En, hoe confronterend en verdrietig de waarheid ook is, we moeten deze in de ogen kijken. Alleen dan kunnen we samen helen, en kunnen we samen verder.” In het boek kijkt de waarheid mij hoopvol aan. Wordt de waarheid luchthartig aan mij uit de doeken gedaan. Er spreekt optimisme uit de woorden en de beelden, kracht en doorzettingsvermogen. Een volharden om vrij te zijn. Het verbindt deze mensen, omdat ze een gezamenlijk verleden hebben. Zij zijn er omdat hun voorouders hebben overleefd.
Jaquet hoopt met dit boek een steen bij te dragen aan een open en gezamenlijke toekomst, Nederlanders en medelanders. Omdat, zo schrijft ze “wanneer we meer over elkaar weten, we naar elkaar luisteren, we elkaar beter kunnen begrijpen”. Om dit te realiseren heeft ze van ALA SMA TORI niet alleen een kijk- en leesboek gemaakt, maar dit ook zo opgesteld dat het als lesmateriaal op de basisschool in de bovenbouw en in het middelbaar onderwijs gebruikt kan worden. Daarnaast kan ermee gewerkt worden in buurthuizen en bij ouderenverenigingen. Het is breed inzetbaar om gesprekken en uitwisselingen tussen groepen aan te gaan. Een boek voor tieners, jongeren en volwassenen om erkenning en begrip voor de gevoelens die er leven te kweken.
Kurkuma, chocolade, sambal en tomatenpuree
De gekleurde bevolking in Amsterdam Zuidoost is in het boek aan het woord gelaten. Maar de kunstenaar vertelt ook ruimschoots over zichzelf en haar ervaring. Want, naast dat er een legio verhalen van anderen over Keti Koti gaan, is het toch zeker ook haar eigen beleving van en met het verleden, het heden en de toekomst van deze bevolkingsgroep. Het project is begonnen met de enkele portretten die ze drie jaar geleden maakte. In de jaren daarna heeft ze daar vele aan toegevoegd zoals hiervoor beschreven. En is Jaquet in gesprek gegaan met de mensen om meer achtergrond te krijgen. Daarnaast heeft ze van ieder van hen een uitspraak los gekregen, een soort van lijfspreuk, en deze op een lap stof geschreven.
Voor de inkt van het schrift gebruikte zij een grondstof die een persoonlijk belang en lading heeft, zoals tabak, koffie, paarse bramen en lijsterbessen, kurkuma, chocolade, sambal en tomatenpuree. Het maakproces van deze diverse brouwsels staat tevens afgebeeld in het boek. Verder maakte ze van de feestelijke herdenkingen veel foto’s en liet ze de geportretteerden oude en nieuwe foto’s uit de eigen familie inleveren. Al dit fotomateriaal naast de schilderijen en tekstdoeken maakt van de uitgave een kleurig geheel. Even kleurig als dat haar modellen in het leven staan. ALA SMA TORI, Keti Koti verbeeld, is een bijzonder project dat de zwarte bladzijde van de Nederlandse geschiedenis ruimschoots belicht. De nazaten van de tot slaaf gemaakte mensen in het stadsdeel Zuidoost worden ermee in het zonnetje gezet. Het is niet alleen een boek om de herdenking van de afschaffing van de slavernij levend te maken, maar ook een leerboek om het gat in de geschiedenis te vullen. Mede door dit boek kan niet meer hiervan worden weg gekeken. En door de excuses die zijn gemaakt is het onderdeel geworden van onze historie. Maartje Jaquet legt een kleurige steen in de Gran Rio en één in de Nederrijn, zodat het water daar nu andere lopen nemen dan deze voorheen deden.
ALA SMA TORI, Keti Koti Verbeeld. Door Maartje Jaquet. LM Publishers, 2023.
Geef een reactie