Hoewel de hoofdpersoon met een open blik en in heldere kleuren op de omslag staat, is het boek “Vastberaden en veelbelovend” een triest en duister relaas in meerdere opzichten. Het figuur staart mij wel verwezen aan. Mijmert feitelijk langs mij heen de toekomst in. Alsof hij van de wereld is, het noodlot als dreigend onweer ziet aankomen, in gedachten. Evenwel is de doorzettingskracht van de geportretteerde kunstenaar enorm, zal blijken wanneer ik het boek opensla en doorneem. Dat getuigt zijn open blik in dit zelfportret. Hij leeft met hart en ziel voor de kunst, zijn kunst. Hij is als het ware geboren met een potlood tussen de vingers. “Ik vreet de kleur – en de kleur verteert mij.” De verf stroomt hem hij wijze van spreken door de aderen. De wereld dringt aan zijn talent aan dat hij handen en tijd tekort komt het allemaal te verwerken. Wij kennen nu echter achteraf het verloop en de afloop. Wij weten dat zijn creatieve gave in de kiem is gesmoord. Dat zijn oeuvre niet tot een hoogtepunt heeft kunnen komen.
Biografie gereconstrueerd
Max van Dam is een Joodse kunstschilder en overleeft de Tweede Wereldoorlog niet. Door tegenslagen is veel van zijn werk vernietigd of op onbekende plekken terecht gekomen. Frederieke Jeletich-Visser is op zoek gegaan naar de mens Max van Dam en naar zijn werk. Zij heeft de biografie van Van Dam stukje bij beetje kunnen reconstrueren. Ook heeft zij een deel van het oeuvre weten achterhalen. Het aantal werken moet omvangrijk geweest zijn, want Max van Dam heeft veel en intensief gewerkt. Vastberaden om zijn doel als getalenteerd kunstenaar te bereiken. Want hij werd in zijn tijd bekritiseerd als veelbelovend. Niet nog had hij zijn vorm gevonden, maar er werd wel opgemerkt dat er meer in zat dan dat er uiteindelijk is uitgekomen. Niet door zijn toedoen, maar vanwege zijn afkomst. Bij leven werkt hij manisch fanatiek alsof hij voorvoelde dat zijn bestaan relatief van korte duur zou zijn. Dat hem dus maar weinig tijd gegund was om zijn kunnen compleet aan de wereld te tonen.
In het boek schetst kunsthistoricus Jeletich-Visser niet enkel het leven van Max van Dam, maar ook dat van zijn familie en vrienden. Mensen die hem na staan en waardoor deze beschreven figuur tot leven komt. Het verborgen verleden en bij leven het heden wordt terug geschreven in de toekomst. Uit welk nest komt hij, wie zijn de ouders en voorouders. Hoe ziet zijn leven eruit in zijn jonge jaren. Wat brengt hem ertoe voor het vak kunst als kostwinning te kiezen. Wie zijn de leermeesters, wie en wat inspireert hem. En hoe eindigt het voortijdig.
Zwaard van Damocles
Het boek geeft een complete beschrijving van de mens Max van Dam waardoor hij de kans krijgt zich opnieuw met zijn werk te tonen aan de wereld. De uitgave is opgedeeld in hoofdstukken die de plaatsen beschrijven waar hij verblijft en werkt. Door de tekst heen schemert de dreiging. Het onherroepelijke lot wat hem als Jood te wachten staat. Het is de rode draad door zijn geschiedenis. Niet dat het zijn kunst tekent, maar het onheil klinkt wel onmiskenbaar door. Het hangt als een zwaard boven zijn leven en werken. Dat weten wij nu, achteraf. Maar op dat moment moet het de sfeer gekleurd hebben, de atmosfeer verzwaard en bezwaard hebben.
Max van Dam zwerft door Europa om zijn kunst naar grotere hoogte te brengen. Althans dat is zijn voornemen. Op fietstochten door Frankrijk naar Italië tekent hij de omgeving uit. Als kunstenaar is hij zo gedreven om zijn talent goed te besteden, dat ieder ogenblik dat hij niet kan werken als een verloren moment beschouwd is. Voor zichzelf legt hij de lat hoog, want vindt dat ‘een schilder noodzakelijkerwijs er naar streven moet om een zekere harmonie tussen datgene wat hij wil en wat hij kan uitdrukken. Dat kunnen, dat gewone kunnen, dat iets is met beide benen op de werkelijkheid, dat speelt me parten, en daar vecht ik mee, en dat laat me geen seconde van de dag los.“
“Ik ben gelukkig dat ik een schilder ben”
Jeletich-Visser haalt de door haar in het boek aangehaalde quotes uit de brieven die hij schreef. Zoals briefwisselingen bij andere kunstenaars een groot deel van het leven en werken uit de doeken doet. En vooral de manier waarop men naar de kunsten kijkt, wat de inspiratie is en het gevoel daarbij. “Toch geloof ik dat het noodzakelijk is te voelen aan de verf en drommels ongewillige materie is stug als een moeilijke jongen in zijn puberteitsjaren.” Het schilderen valt hem zwaar, maar hij blijft vastberaden volhouden om op een hoger peil te komen. De kunst is zijn leven, hij moet wel want zijn leven is kunst. Voor hem is elke goede tekening altijd een ontmoeting van iets met iets beters. “Ik wil zien! Ik ben gelukkig dat ik een schilder ben!”
Op zijn fietstochten naar het zuiden tekent hij onderweg landschappen en de boerenbevolking. “Nu verzamel ik indrukken. Die indrukken verwerken komt later wel, nu zien – en weergeven. Blijven in de bedoeling waarin de schilderkunst zich beweegt ‘laden als maar laden’. De ontlading zal natuurlijker wijze gebeuren en dan is ’t goed. Ik ben gerust op dat punt – als ik maar tijd heb.” Hij trekt naar Amsterdam en Antwerpen, leert van de grote meesters in Venetië. De artistieke jongen uit een rood nest pakt het licht aan de Franse zuidkust in Collioure. Keert terug naar kunstenaarsdorp Bergen en metropool Amsterdam. Dan slaat hij op de vlucht, maar loopt onfortuinlijk tegen de zaklamp van een Duitser. Komt op transport naar doorgangskamp Drancy en eindigt in Sobibor. Op dat laatste station heeft hij eerst nog het geluk kunstschilder te zijn. Krijgt opdracht onder meer een hoge SS-er te portretteren. Maar het red zijn leven niet. De exacte datum is niet bekend dat Max van Dam is vermoord, zijn leeftijd wel: 33.
Een triest hoofdstuk is het laatste: Sobibor
Zijn enorme scheppingsdrang speelt hem ook parten. Hij raakt overspannen van het voortdurend alle indrukken en emoties op papier zetten. Overhaast verlaat hij de plek waarop het licht zo bijzonder fantastisch is. “Ik voelde me opbranden, ik kon niet blijven ik moest weg, ik rolde mijn werk op nat nog.” In Collioure produceerde Van Dam 300 kunstwerken in twee maanden tijd. Een bijna onmogelijke oplage. Zit de dood hem op de hielen? Het verklaart volgens Jeletich-Visser de ongeduldige toets waarmee veel werk is gemaakt. Hij wil het vak in de vingers krijgen om zichzelf kunstenaar te kunnen noemen. Hij neemt deel aan veel tentoonstellingen om de wereld maar zijn kunsten te kunnen laten zien. Maar ook om werk te verkopen om in zijn levensonderhoud te voorzien.
In de oorlog wordt het hem om bekende redenen te heet onder de voeten. Zijn vlucht met anderen wordt beschreven als in een spannend jongensboek. Door een schriftelijke nalatenschap van een getuige wordt bij reconstructie van de gebeurtenissen precies uit de doeken gedaan wat er op dat moment gaande is geweest. En ook wordt van het transport gedetailleerd verslag gedaan, want de vluchtpoging eindigt onfortuinlijk. Een triest hoofdstuk is het laatste: Sobibor. In die tekst wordt het lot van de vele Joden beschreven. Hoe zij zonder proces de dood in worden gejaagd. Het verhaal is bekend, maar wordt in dit boek over deze kunstenaar nog eens dunnetjes op herhaling gezet. Het is een gitzwart einde van een kleurrijk leven. Tot het laatst houdt Van Dam moed tegen beter weten in.
Een boek om te bezitten en te beleven
Na de oorlog blijft het werk zonder de maker zichtbaar. In 1947 schrijft een krant naar aanleiding van een tentoonstelling dat “wat van zijn schilderijen en grafiek rest dwingt ons opnieuw tot de erkenning dat wij in hem een kunstenaar van meer dan gewoon talent hebben te betreuren”. Er blijft door de jaren heen aandacht voor zijn werk. In deze tegenwoordige tijd staat een nieuwe generatie op die Max’ onvoltooide oeuvre opnieuw heeft ontdekt. “Geraakt wordt door het onvoorstelbare lot dat hem trof. Zijn indrukwekkende levensverhaal laat op gruwelijke wijze zien dat er zonder maker geen ontwikkeling in zijn kunstenaarschap en kunst meer is”, schrijft de kunsthistoricus. Max van Dam en zijn kunst blijven echter intrigeren. Zelf schreef hij: “Elke tekening die goed is, is altijd een ontmoeting van iets met iets beters. Een ontmoeting met datgene wat beter is dan wij is altijd een verrijking. Ik wil zien! Ik ben gelukkig dat ik een schilder ben!” En wij zijn gelukkig dat hij bij leven dat zien heeft verbeeld. De uitgave ‘Vastberaden en veelbelovend’ doet daar verslag van. Een boek om te bezitten en te beleven, niet enkel om de kunstenaar maar ook vanwege de beschrijving van een zwarte bladzijde die door hem in de kantlijn is ingekleurd.
Vastberaden en veelbelovend. Max van Dam, 1910 – 1943. Frederieke Jeletich-Visser. Publicatie bij tentoonstelling in Museum Sjoel te Elburg van 21 september 2023 tot en met 27 januari 2024. Uitgave WBOOKS Zwolle, 2023.
Leave a Reply