Het figuurlijk gebroken beeld tegen het vergeten is de aanleiding, niet de inspiratie. Het beeld duidt het bombardement van de binnenstad van Rotterdam, omdat de inname van ‘Vesting Holland’ door de Duitsers was mislukt. Na die zwarte 14e mei 1940 gaf de vesting zich beschadigt over. Met de expressieve bronzen sculptuur in een geometrische stijl afgeleid van het kubisme herinnert aan het door oorlogsgeweld gehavende Rotterdam. ‘Een kreet van afschuw tegen de onmenselijke wreedheid van deze beulsdaad’, zei beeldhouwer Ossip Zadkine over zijn ‘verwoeste stad’. De ontredderde figuur heft hoofd en armen ten hemel hopend op een bevrijdende kracht. Armen, benen en handen wijzen in verschillende richtingen, in die dynamiek schreeuwt het beeld de hemel ter verantwoording: ‘waarom?!’. In verwardheid heeft het lichaam steun nodig van een van een boomstronk. Een wankel evenwicht.
Het beeld van Zadkine op het Plein 1940 in Rotterdam is het emotionele logo van verzet in onmacht. Een manier van kunst die na de oorlog een ontworsteling is uit de klauw van de bezetter. Deze had het onmiskenbaar als entartet aangemerkt. Want jazeker, het is ontaard, het figuurlijk silhouet stijgt imposant op boven verschroeide aarde. Het robuust plompe beeld voelt zich het ranke lichaam van de vuurvogel die uit de as verrijst. Dat kunstwerk laat de tijd van het bombardement van Rotterdam herinneren. Het bewaart de menselijke pijn, naar de woorden van de kunstenaar. De pijn die veroorzaakt werd aan een stad die alleen maar het verlangen had te leven en zicht uit te breiden als een woud. ‘Een les voor de toekomst, voor de dageraden van diegenen die jonger zijn dan wij.’
Indirect komen door de contouren van het bewust beschadigde beeld de verschrikkingen en angsten van dat moment in 1940 naar voren. En naar boven voor hen die het hebben meegemaakt. Het zijn er steeds minder. Maar niet deze zwarte dag is letterlijk in het beeld vastgelegd, maar de dagen daarna waarin nieuwe ideeën de stad hebben doen herleven. Het hart en de ingewanden waren bruut uit het lichaam geschoten, het centrum van de stad lag in puin. Het verzet leek gebroken, maar de mens kwam meer slagvaardig uit de strijd en uit hun platgebrande huizen. Dat is wat het beeld is en wil blijven, een opstanding en meteen een vingerwijzing.
Open call beeldend kunstenaars
Het feit dat het beeld “de verwoeste stad” 70 jaar geleden is onthuld, is grond voor het Atelier Néerlandais en het Musée Zadkine in Parijs een open call voor beeldend kunstenaars in Nederland uit te schrijven. Een oproep een blijvende herinnering te ontwerpen, zoals Zadkine dat destijds heeft gedaan. De generatie kunstenaars van na dat Europese slagveld ging met die geschiedenis aan de slag. Ze kunnen niet zoals Zadkine deed putten uit ervaring, maar laten hun eigen gevoel over de kwestie gaan en tonen emotioneel hun bevindingen in de kunst. Een gedegen jury plukte uit de inzendingen het meest tot de verbeelding sprekende ontwerp. Dit kwam van Rozemarijn Westerink. Zij liet zich inspireren door de verwoeste stad en door andere beelden van Zadkine. Westerink is een tekenaar die met korte arceringen haar fragiele werelden opbouwt. Maar ook kan zij doortastend in enkele lijnen een ingeving uitwerken. Waar Zadkine niet enkel ruimtelijk werk maakt maar ook in het platte vlak uit de voeten kan, zo is het oeuvre van Westerink tweeledig.
Juryrapport
De jury is onder de indruk van de zeggingskracht van het werk van Westerink. Ziet in haar manier van tekenen en door het kijken naar landschappen een evidente verwantschap met Zadkine. Net als de beroemde beeldhouwer put ook zij uit persoonlijke herinneringen om een beeld te scheppen. Een beeld waarbij het menselijk lichaam betekenis krijgt tegen de achtergrond van een veranderende omgeving. Vooral spreekt aan de manier waarop de ontzetting van het beeld aanleiding is voor een korte film waarin planten in de Parijse museumtuin acteren. De animatie plaatst een teken van hoop en heling tegenover moedeloosheid en verwoesting. Volgens het Chabot Museum, waar tekeningen en animatiefilm vervolgens na uitwerking getoond worden tot 3 maart 2024, verbindt dit internationale project verleden en heden en toont de tegenstelling van verscheuring en genezing in een artistieke context.
Dromen en lijn
Naast tekeningen maakt Westerink animatiefilms. De tekeningen zet ze in beweging aan de hand van de stop-motion techniek. De platte afbeelding wordt ruimtelijk begaanbaar. De vlakte komt in actie en geeft toegang aan de fantasie. De kunstenaar laat zich in dit project inspireren door de flora in de tuin van het Parijse museum. Voor Zadkine was zijn tuin heilige grond, een geliefde plek om te verkeren. Hij zocht in zijn werk dikwijls ook een relatie met de natuur. Dat gegeven was voor Westerink vruchtbare grond haar werk te laten groeien. “Rêves en Ligne”, dromen en lijn, noemde ze de beweging. En inderdaad droomt zij daarin langs de lijnen van de tuin, en kan ik mee in haar fantasie bij de werkelijkheid.
In een ruim 10 minuten durende animatie dwaalt Westerink figuurlijk door de tuin, waar ze tijdens haar verblijf eerst letterlijk aanwezig kon zijn. Armen met grijpende handen drommen samen. Het geeft een dreigende sfeer van het in bezit nemen, maar kan tevens een teken van het vragen om hulp zijn. Handen die reiken en willen aanraken. Zwarte lijnen die rasteren en dichte vlakken vormen verhogen een naargeestige sfeer onderstreept door de onheilspellend meeslepende muziek. Maar er ontstaan witte lijnen van hoop in het ongeluk en het verdriet. Het zijn enkele seconden uit de film, die ook nog tonen dat gebroken lichamen weer handen en voeten krijgen. Dan kunnen verpozen en zich verkwikken in de golven van een meer. Terwijl het project naar aanleiding van “de Verwoeste Stad” zich afzet tegen de verschrikking van de verwoesting, spreekt uit die versteende ontzetting van het beeld ook een mate van hoop en heling. De hoop op een betere wereld waarin de mens leert van zijn verleden; dit nooit meer. En heling, een hersteld stadscentrum.
Compositie op papier
De animatiefilm gaf Rozemarijn Westerink inspiratie om met dat materiaal een nieuwe compositie op papier te maken. Als een collage van bestaande in de film eerder gebruikte achtergronden en figuraties. Deze vormen het decor voor andere uit de animatie losgetrokken onderdelen of nieuwe uitgezette inspiraties. De figuren staan ook wel solitair in het beeld, maar creëeren over het algemeen een nieuwe voorstelling. Het zijn bewegingloze beelden, lijken op stills uit de film – een stilgezet fragment uit de reeks. Maar het zijn op zichzelf staande tekeningen, illustraties bij een vertelling die zonder tekst in een met de hand gebonden uitgave zich ontvouwt. Blader ik het boekje door dan zie ik toch als het ware een dynamische voorstelling langs mijn blik trekken. Westerink weet de beweging in het statische beeld te krijgen. De figuratie en de figuren dansen bij wijze van spreken over de pagina’s. Staan een moment stil om te genieten van de bloemen en planten in de museumtuin. Bewonderen de beeldhouwwerken van Zadkine in die boomgaard, dat eens zijn tuin was. In het hart van het boekje begeef ik me tussen het struikgewas, de bomen kijken knoestig terug en tussen de bladeren word ik versteende blikken waar. Westerink neemt mij mee langs haar lijn, ik ben opgenomen in haar fantasie.
Rêves en Ligne. Riso geprinte publicatie in beperkte oplage. Rozemarijn Westerink, tekeningen. Onderdeel van project over ‘de verwoeste stad’ van Ossip Zadkine. Tekeningen en animatiefilm te zien in Chabot Museum Rotterdam tot 3 maart 2024.
Geef een reactie