Is de Nederlander onverschillig? Lapt de man of vrouw het aan de laars wat men van hem of haar denkt? Je zou het denken bij de titel van het boek van Patrick van Gompel, waarin hij onderzoekt waarom de Nederlanders zo Nederlands zijn. Nou en. Door verschillende deskundigen uit binnen- en buitenland te bevragen probeert de auteur het antwoord luid en duidelijk voor eens en voor altijd vast te stellen. Journalist Van Gompel, met zijn neus tegen de grens in België geboren en getogen, is geboeid door dat land van kikkers, klompen en koeien. In het laatste hoofdstuk net voor het slot van het boek, beschrijft hij zijn onweerstaanbare drang om een beeld te geven van de Nederlanders. “Nederland is een mooi en boeiend land met fijne mensen.” Maar voor het zover is licht de schrijver met hulp van anderen de Nederlander en het Nederland door.
Niet over één nacht ijs
Als een röntgenoloog legt Patrick van Gompel het land onder een vergrootglas. Alle kanten worden uitgelicht, iedere hebbelijkheid en onhebbelijkheid belicht, iedere aardigheid en elke eigenaardigheid doorgenomen. Om een vinger te krijgen achter de delta en de polderbewoner, gezien vanuit het perspectief van de zuiderbuur, de Belg die hij is. Door er ervaringsdeskundigen bij te halen wordt de lezer van zijn boek een compleet beeld voorgeschoteld. Hij is daarbij niet over één nacht ijs gegaan. Figuren die Nederlander zijn bekijken de zaak van binnenuit of hebben geven met helicopterview in vogelvlucht een standpunt. Niet als WC-eend of de slager die zijn eigen vlees keurt. Als tegenwicht beschouwen buitenlanders die binnenlanders werden en andersom de Nederlander op een steenworp afstand.
Is het boek van Patrick van Gompel een handleiding vraag ik mij af. Weet ik na het lezen ervan mijn eigen identiteit, ken ik nu mijzelf. Van Gompel spreekt in eerste instantie niet mij aan als Nederlander. Ik ben tenslotte een Fries. Hij wil de doorsnee maken van dit type mens voor alle andere bewoners van deze aardbol. Daarmee komt zijn uitgave op een hoger plan, wordt van onderzoeksboek met analyse en research een geschiedenisboek door historische feiten helder te stellen en aanschouwelijk te maken. Het leert mij niet alleen al de bijzonderheden van mijzelf te kennen, maar ook de historie waarom ik en met mij alle Nederlanders ons gedragen zoals wij ons in dit land opstellen.
Generale identiteit
De Nederlander bestaat niet stelde Máxima vast. De Nederlanders struikelen massaal over de uitspraak van de toen kersverse prinses, ze voelen zich in hun diepste waarde aangetast. Maar natuurlijk is dè Nederlander een farce. Iedere streek, provincie en gewest heeft de eigen gewoontes en karakteristiek, daar kun je geen grote gemene deler van maken, hoogstens een doorsnee van geven. En dat gemiddelde, die generale identiteit, probeert Van Gompel aan te tonen. Hij krijgt hulp van een legertje wetenschappers op het gebied van ziel en karakter van het Nederlands-zijn. Van Abdelkader Benali tot Lale Gül en van Arnon Grunberg tot Tommy Wierenga.
Deze mensen, de geïnterviewden, worden eerst kort aan de lezer voorgesteld voordat Van Gompel met hen in gesprek gaat. Dat ik weet op welke manier deze ter zake kundig zijn en aangevoerd kunnen worden als getuige a charge. De Nederlander krijgt in de beklaagdenbank veel karakteristieken aangemeten. Beschrijvingen die hem niet persoonlijk beoordelen, maar als groep kenmerken. Op zijn (en haar) beurt is daar niets tegen in te brengen, het wordt gezegd. De gedraging hoeft geen weerwoord, het is algemeen bekend en staat als zodanig te boek. De geschiedenis heeft het volk getekend. De religieuze tweedeling Luther en Calvijn het land gekwalificeerd. Van die kerkelijke historie is echter weinig heel gebleven, de genootschappen zijn als een kaartenhuis ineen gevallen. In het voorheen christelijke Nederland worden kerken voor andere zaken dan de zondagse diensten ingericht. Maar de geest van de theologen en reformatoren waart nog wel door het land, zit in het DNA van het volk.
Een leerzaam boek
Veelal kijkt de Nederlander van zich af wanneer deze op doen en laten wordt aangesproken. Hij en zij is vervult van zichzelf en sluit maar al te graag de ogen voor de historie, schijnt maar niet te willen leren van de geschiedenis. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het slavernijverleden en de Zwarte-Pieten discussie. Patrick van Gompel schrijft hierover zeer verhelderend in zijn boek “Nou en”. Het waren de Nederlanders die mensen vanuit andere landen tewerk stelden. En dit onder valse voorwendselen nog tien jaar volhielden nadat globaal de slavernij was afgeschaft. In de oorlog keek men opzij toen duizenden Joden werden afgevoerd. Men hielp de bezetter zelfs in hun poging een bevolkingsgroep uit te roeien. Ze wisten het niet of wilden het niet weten. Kort door de bocht is Zwarte Piet minder historisch correct als hij wordt opgevoerd. In calvinistische kringen werd niet Piet geweerd maar de katholieke Sinterklaas. “Als je er over nadenkt zijn het natuurlijk wel symbolen van misstanden uit het verleden”, lees ik ergens in het boek. “Als daar zoveel mensen onder lijden ga ik daarin mee.” Patrick van Gompel wil zich in zijn boek niet mengen in de verhitte discussie. Hij wil geschiedenissen en achtergronden uitdiepen om te ontdekken waarom Nederlanders zich zo gedragen als dat ze doen. En vooral op welke manier de niet-Nederlander daarnaar kijkt.
Het is een leerzaam boek. Niet alleen voor de buitenlander die de Nederlander als bijzonder mens in deze wereld wil leren kennen, maar ook voor die Nederlander zelf om te weten hoe er naar hem en haar wordt gekeken, en belangrijker wat er over hen gezegd wordt. Zijn het aannames of beoordelingen, vooroordelen of vanzelfsprekendheden. Naar aanleiding van geraadpleegde literatuur, gelezen boeken en geopende bronnen kon Van Gompel dit standaardwerk maken. Maar van meer waarde zijn de mensen waarmee hij heeft gesproken, die hem uit de doeken hebben gedaan waarom de Nederlanders zo Nederlands zijn. Het is een interessant naslagwerk om de Nederlander te leren kennen. Om te weten waarom hij zich zo presenteert. Hoe de wereld naar hem kijkt en hoe hij naar de wereld kijkt, én hoe men onderling naar elkaar kijkt.
Een aantal landkaarten ontvouwt het leefgebied van de Nederlander. De omgeving waar hij zich veilig voelt en dat met hand en tand schijnt te moeten worden verdedigd. De Nederlander is trots op Nederland en dat mag iedereen weten. Hoe dit zo is gekomen en waarom dat zo door de tijden klinkt, op die vraag geeft Patrick van Gompel het antwoord. Verschillende antwoorden, want geen mens is gelijk – ook de Nederlander niet. Het boek leest prettig, vlot zonder voetnoten en verwijzingen. Tussen de tekst door zijn liedteksten gestrooid, songs waarin Nederland op muziek is gezet. Deze liedjes staan in een speellijst achterin het boek opgesomt. Te beluisteren via het digitale Spotify. Nog eens bladerend door het boek hoor ik op de achtergrond ‘Veerpont’ van Drs.P en ‘Pa’ van Doe Maar of ‘Ben ik te min’ van Armand en ‘Zwart wit’ van Frank Boeijen.
NOU EN. Waarom de Nederlanders zo Nederlands zijn. Patrick van Gompel. Uitgeverij Vrijdag, 2023.
Geef een reactie