Natuurlijk was het de bedoeling om over de grenzen van de etskunst te gaan. Te experimenteren met materialen en technieken. Bestond het levenswerk van Han van Hagen uit het fijnzinnig figuratief weergeven van de werkelijkheid, zijn magnum opus blijkt juist het loslaten van de klassieke beperkingen van de etstechniek. Componeerde hij eerder landschappen, dieren en planten vooral met zwarte lijnen en vlakken in aquatint op een witte drager, nu creëert hij het beeld van een enkel takkenbos in bij wijze van spreken alle kleuren van de regenboog op meest getint papier. Het willen weergeven van die struik op alle mogelijke manieren kwam na het zien van het werk van Hercules Segers.
Al eerder kwam in zijn studietijd het werk van Segers Van Hagen via afbeeldingen in boeken onder ogen. In de jaren 90 van de vorige eeuw was het voor hem een van de redenen om in kleur te gaan drukken. Na enkele jaren van testen en uitproberen keerde Van Hagen op zijn schreden terug en legde zich weer toe op het hem vertrouwde zwart-wit in al zijn grijstinten. De tentoonstelling van het werk van Hercules Segers in het Rijksmuseum in 2016 sloeg als de bliksem bij hem in. Van Hagen kreeg de prenten werkelijk onder ogen en het drong tot hem door wat daarin aan grafische ontdekkingen te bespeuren zijn. “Ik werd erdoor geraakt en dat bezoek gaf mijn loopbaan een opdonder.” Een schok die amper tien jaar later nog hevig door dreunt in zijn werk.
Over de grenzen van de etskunst
Han van Hagen wilde ook over de grenzen van de etskunst gaan, zoals Hercules Segers dat in de 17e eeuw had gedaan. Segers maakte verschillende afdrukken van een enkele etsplaat. Van Hagen nam zich voor datzelfde te gaan doen, want Segers experimenteerdrang “leverde een kik en gaf een kick. Daar lag een wereld open. Weg stramien, weg regels en afspraken.” De afdruk is telkens dezelfde, echter is er gewisseld van druktechniek en kleuren, is op en in de gedrukte afbeelding geschilderd, is gebruik gemaakt van een breed assortiment aan dragers van soorten papier tot schilderslinnen en katoen. Het wijkt in sommige composities af van een grafische weergave, de prenten lijken op schilderijen: gedrukte schilderkunst.
Van Hagen ging over de grenzen van de etskunst en daarmee over zijn eigen toegepaste kader. Zijn er van Hercules Segers slechts 18 tot 22 afdrukken van een en dezelfde plaat bekend, Han van Hagen kwam tot een aantal van bijna 300 stuks. Allemaal variaties op het thema. En de serie kan nog voortduren, want er zijn steeds andere manieren van afwerking en behandeling te bedenken waardoor iedere afzonderlijke afdruk een eigen karakter krijgt. Een groot aantal uit deze serie is op dit moment te zien in Museum Belvédère. En om de grootte van het project niet te onderschatten is er een totale wand van de westvleugel schouder aan schouder behangen met afdrukken. Een installatie die de monumentale maat van Takkenhoogte aangeeft. Door deze manier van presenteren blijven bezoekers langer staan, wijzen elkaar op prenten en maken foto’s. Middels een tekstbord worden ze uitgenodigd tot het kiezen van een prent en te schrijven wat deze afbeelding met hen doet.
Etsen van Hercules Segers
Op wat voor manier kan de kunst zó prikkelen dat er een wisselwerking ontstaat tussen kunst en kijker, vroeg Van Hagen zich namelijk af. Kan het zijn dat de beschouwer van zijn werk net zo in de ziel wordt geraakt als hem dat overkwam bij het zien van de etsen van Hercules Segers. ”De vrijheid en de sfeer, die ik voelde in het werk van Segers heeft invloed gehad in mijn eigen etsen”, zegt hij desgevraagd. En er komen reacties op zijn werk. Het verbaast hem hoeveel dat er zijn, inmiddels heeft hij per email al meer dan 60 ontvangen. “Soms niet meer dan een mooie zin, een andere keer ontving ik drie kantjes. In bijna alle reacties laat de schrijver zijn of haar binnenwereld zien. Takkenhoogte is een klankbord geworden van het gemoed.”
Dat brengt mij terug naar mijn beginzin van dit artikel, namelijk dat het de bedoeling van Van Hagen was om over de grenzen van de etskunst te gaan. Dat was het vooropgezette plan: hoever is het etsen uit te smeren in de kunst zodat er nog steeds gesproken kan worden van grafiek. Op hoeveel manieren kan een enkele afbeelding in een serie van afdrukken worden bewerkt. In welke mate kan een aanslag worden gepleegd op de klassieke etstechnieken, hoe onorthodox kan het etsen zijn. Dat voornemen heeft Van Hagen ten volle uitgebuit. Met een niet aflatende behoefte om te experimenteren is er een ruim scala aan afwisseling en verscheidenheid ontstaan.
Voor iedere emotie een afbeelding
De serie had als bijkomend verschijnsel, dat Van Hagen gaandeweg merkte dat iedere afdruk een eigen karakter had. Een persoonlijk gevoel aanboorde, een individueel gemoed aansprak. Bij iedere afbeelding bleek een bepaalde stemming te horen. De nuchtere technische zijde werd overstemt door een informele emotionele kant. Zoals afzonderlijke beschouwers een andere beleving kunnen hebben bij hetzelfde kunstwerk, zo is er in de serie Takkenhoogte voor iedere beschouwer een eigen afdruk. Uiteraard kan dat per dag verschillen; kan het vandaag deze zijn, terwijl het gisteren die andere was en het morgen de volgende is. Zo heeft Takkenhoogte al de emoties die er voorhanden zijn in zich. Zijn alle uitkomsten mogelijk, heeft ieder resultaat een verwachting.
Voor Han van Hagen is dit gegeven geen bijzonderheid, want dat is de bekende kwestie in de kunst. Het is een persoonlijke aangelegenheid, je vindt iets mooi of niet, het probleem van de smaak. In Takkenhoogte is voor iedere emotie een afbeelding, voor elk gevoel een gedrukt vel. De struik, het bosje, blijft telkens hetzelfde – de zakelijke kant. De bewerking geeft voortdurend een andere beschouwing – de emotionele laag. Want dat is het geval, Van Hagen heeft een extra dimensie aan het etsen toegevoegd. Iedere afdruk van dezelfde plaat heeft in nabewerking een of meerdere lagen aan gewaarwording gekregen. Dat kan een positieve sensatie zijn, maar tevens een negatieve prikkel geven.
Voor de uitgave die als catalogus min of meer bij de tentoonstelling hoort vroeg Van Hagen hem bekende en bevriende collegae in de kunst en daaraan gerelateerd een prent te kiezen en op te schrijven wat deze prent bij hen teweeg brengt. Evenals hij later zal doen aan de bezoekers in de tentoonstelling, zoals hierboven beschreven. De teksten die in het boek zijn opgenomen, dus de emoties die het werk oproept, gaan over verlies, troost, vreugde. Er wordt een gebeurtenis uit het verleden herbeleefd, herinneringen kleuren het beschouwen. Ook nodigen prenten uit tot het uiten in andere kunstvormen, zoals een poëtische beleving of een muzikale interpretatie, “Het resultaat stemt mij blij”, laar Han van Hagen weten. “Kunst doet waarvoor het bestemd is, zij zet aan tot ervaren, denken of leidt tot ontroering, een binnenwereld wordt bereikt.”
Takkenhoogte. Tentoonstelling prenten van Han van Hagen bij Museum Belvédère in Heerenveen-Oranjewoud tot 22 juni 2025. Uitgave Takkenhoogte, Geïnspireerd door Hercules Segers. Han van Hagen. Uitgeverij Noordboek, 2025.
Geef een reactie