“Onder de groene hemel in de blauwe zon / speelt het blikken harmonie orkest in een grote regenton. / Daar trekt over de heuvels en door het grote bos / de lange stoet de bergen in van het circus Jeroen Bosch. / En we praten en we zingen en we lachen allemaal, / want daar achter de hoge bergen / ligt het Land van Maas en Waal”. Het is het refrein van een bekend lied, waarin de laat-middeleeuwse schilder Jheronimus Bosch ten tonele wordt gevoerd zoals de meesten hem kennen. Zijn schilderijen waarschuwen dat mensen zich moeten gedragen als goede christenen, anders loopt het niet goed met ze af. Hij schilderde vaak de hel, met duivels, monsters en andere vreemde wezens. Het circus als metafoor voor onze tijd; konijnen met een trechter op hun kop, de grote snoeshaan legt een glazen ei, de vingerhoed trouwt met de schaar. De feestelijke blaasmuziek vul ik zo in bij de tekst. De tonen stemmen vrolijk, terwijl het onderwerp luguber en duister is. Dat is de schilder die omstreeks 1450 werd geboren als Joen van Aken, naargeestig en geheimzinnig. Later koos hij zorgvuldig als voornaam het Latijns klinkende Jheronimus met Bosch als familienaam. Eigende hij zich als artiest de naam van de heilige Hiëronymus toe, gesitueerd in zijn woonplaats ’s-Hertogenbosch?
Antwoorden op veel vragen geeft Loes Scholten in haar boek “Jheronimus Bosch en de Lieve-Vrouwe-broederschapskapel”, daarin belicht zij de schildersfamilie Van Aken in ’s-Hertogenbosch. Nadat het 500e sterfjaar van de kunstenaar in 2016 was herdacht met grootse tentoonstellingen in Den Bosch en Madrid, wereldwijde aandacht en een gedetailleerd onderzoek van overgeleverde schilderijen en tekeningen was afgerond, bleven er kwesties over die om een nadere studie naar de ontstaanscontext, de werkomgeving, de schilderende familieleden en opdrachtgevers vroegen. Kunsthistorica Loes Scholten onderzocht als promovenda aan de Radboud Universiteit Nijmegen voor haar academisch proefschrift de persoon Jheronimus Bosch en zijn familie Van Aken, in het bijzonder in relatie met opdrachtgever de Lieve-Vrouwe-broederschap met name voor de kapel bij de Sint Jans kathedraal in ‘s-Hertogenbosch.
Bossche archieven
Ontwerpen voor gebrandschilderde glasramen, een lichtkroon, borduurwerk en ander toegepast werk; laatmiddeleeuwse archiefdocumenten tonen dat er in de werkplaats van Jheronimus Bosch veel meer tot stand is gekomen dan de beroemde en bewaard gebleven tekeningen en schilderijen. Loes Scholten, tegenwoordig conservator van Stedelijk Museum Kampen, beschrijft de leefsituatie en werkpraktijk van Jheronimus Bosch: zijn ouderlijk huis, echtelijke woning, buren, familieleden en medewerkers. Speciale aandacht besteedt zij aan de opdrachten die Jheronimus en andere ambachtslieden kregen van de Lieve-Vrouwe-broederschap in ’s-Hertogenbosch.
De kunsthistorica is niet over een enkele nacht ijs gegaan om de samenhang van de vele data in de Bossche archieven met betrekking tot de schilder en zijn familie te analyseren en reconstrueren, zodoende het formuleren van het cultuurhistorische verhaal te waarborgen. Zij heeft grondig onderzoek gedaan naar de familie Van Aken en het interieur van de kapel. Voor deze sacramentskapel is de uitgave welhaast een catalogus, of een gids door het gebouw en de ruimte. Het geeft de historie van de liturgische en profane gebruiksvoorwerpen weer, en onder meer van de gebrandschilderde ramen, de beelden en sculpturen, het meubilair, het altaar en retabel. Maar ook het gebruik van diverse attributen in de liturgie en tijdens processies. Eigenlijk worden daarmee ook de Rooms-Katholieke gebruiken voor leken uit de doeken gedaan. Dat Scholten zo gedetailleerd op de creatie, reparatie en het herstel van een en ander kan ingaan komt doordat het archief van de broederschap zorgvuldig bewaard is gebleven in de kerkelijke en publieke archieven. Diverse memorabilia kunnen geraadpleegd worden en dienen als handleiding voor het boek. Maar ook worden de woningen en de werkplaatsen van de Van Aken-familie aan de Markt in Den Bosch doorgenomen. Passeren de creatieve familieleden van Jheronimus Bosch de revue in een beschrijving en een zorgvuldig opgestelde stamboom.
Meer dan duivelse figuren
De uitgave, de weerslag van het onderzoek, is een naslagwerk, een studieboek om de schilder te plaatsen in zijn tijd met betrekking tot de religieuze composities die hij meestal om niet voor de broederschap maakte. De reden waarom hijzelf als kunstenaar tot de besloten broederschap behoorde, en daardoor zijn beeldtaal in de kapel voor het nageslacht kon uitspreken middels eigen werk en dat van leerlingen. Want niet al het schilderwerk en andere uitingen in de kapel zijn van de hand van Jheronimus, zelfs betrekkelijk weinig wanneer ik Scholten in haar boek mag geloven. En waarom zou ik dat niet doen, want haar research is diepgaand en brengt de onderste steen boven. Het werk van Bosch is de hoeksteen van het onderzoek en de aanleiding om een en ander nader te analyseren. Het maakt het beeld van de schilder meer compleet.
Zaken die linken aan de Bossche schilder worden in het boek afgestoft en uitvoerig besproken. Zo krijgt de lezer bijvoorbeeld inzicht in de broederschap en krijgt Bosch’ lidmaatschap een verklaring. De proostrekeningen tonen de uitgevoerde werkzaamheden voor de kapel, van opdracht tot realisatie, hoeveel uren er gewerkt is met de hoogte van het loon en welke materialen zijn gebruikt. Deze documenten dienen dus als fundament voor het onderzoek. Door de chronologische volgorde op datum kan exact worden nagegaan wat zich op bepaalde tijden in de kapel aan interieur bevond. Daardoor kan Scholten tekeningen en plattegronden reconstrueren van de broederschapskapel rond het jaar 1516. Verder is een tabel toegevoegd met werkstukken toegeschreven aan de familie van Aken en vervaardigd in de diverse ateliers waaronder die van Jheronimus Bosch. Deze lijst alleen al biedt de lezer een mogelijkheid tot verder onderzoek naar de Bossche kunststukken.
Uit het boek blijkt dat Jeroen Bosch meer is dan de schilder van duivelse figuren, monsters, engelen en heiligen. Zijn karakteristieke werk, vol illusies en hallucinaties, wonderlijke gedrochten en nachtmerries, verbeeldt de grote thema’s van zijn tijd: verleiding, zonde en rekenschap. Bosch’ schilderijen en tekeningen weerspiegelen de relatie tussen de mens, zijn omgeving en zijn Schepper. Deze kant van de illustere kunstenaar komt door de bij tijd en wijle lastig te lezen uitgave voor het voetlicht. De hoofdrolspeler en al de bijfiguren komen evenwel degelijk tot leven, wanneer ik rustig neerzit en me als een kloosterling ofwel een broeder in stilte wijdt aan de teksten van lieve-vrouwe Loes Scholten.
Jheronimus Bosch en de Lieve-Vrouwe-broederschapskapel. De schildersfamilie Van Aken in ’s-Hertogenbosch. Loes Scholten. Nijmeegse Kunsthistorische Studies XXXIV. Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, 2024.
Leave a Reply