Hoe beschrijf je een verhaal dat geen woorden nodig heeft om verteld te worden? Dat enkel en alleen spreekt door beelden. Hooguit een inleidende regel heeft om toch vooraf een sfeer uit te drukken. Maar waarvan de taal beeldend is, of eigenlijk het beeld de taal is, de tekeningen de woorden zijn. Een verhaal dat je dus woord voor woord, plaat voor plaat kunt lezen. Het beeldende verhaal zou zelfs een storyboard voor een film kunnen zijn, zo gedetailleerd is de voortgang van de vertelling in beeld gebracht. Het opnamescript heeft dan nog aanwijzingen nodig voor de regisseur en de cameraman, maar de stemming is gezet en de opstelling vastgesteld, de plaats bepaald.
De graphic novel, ECHO van Remco Schoppert, is echter meer dan een blauwdruk voor een rolprent. Het is van zichzelf al min of meer een stopmotion film. Want laat de strip de figuratie niet bewegen, hoewel er veel actie is binnen de kaders, het suggereert dynamiek. De lezer, of zeg maar de kijker, voegt al ziende deze levendigheid toe en completeert zo het bevroren beeld. De figuratie heeft geen klanknabootsende woorden nodig, zoals je wel ziet in vooral klassieke comics als Batman en Spiderman: whoosh, vroom, smash, wham. In ECHO spreekt de handeling tussen de lijnen door en voelt de kijker het gedoe en de opschudding aan zijn water.
Geconcentreerd plaatjes bekijken
Zo’n verhaal, hoe omschrijf je dat? De woorden waren al onbruikbaar voor de tekenaar, hij kon het zonder doen. De alfabetische taal wisselde hij in voor visuele grammatica. Schoppert kan zo omschrijvend precies beelden dat ik stil val, de pen neerleg zonder te omschrijven. Ik kan wel een redelijke tekening maken, al zeg ik het zelf, maar zo beeldend het beeldverhaal in lijn en vlak uit te leggen is onbegonnen werk. Ik zal mij toch moeten beperken tot een definitie van het beeld in woorden. De tekening was en de taal is nu mijn medium om een verhaal dat zonder woorden is verteld uit te leggen. Zo dat mijn lezers kijkers worden om de grafische roman tot zich te nemen. Dat ik hen kan overhalen ECHO aan te schaffen en het verhaal van Remco Schoppert beeldend te lezen.
Het is zaak geconcentreerd de plaatjes te bekijken, de strip te volgen. En de gedachten mee te laten gaan in de flow van het verhaal om de idee van de kunstenaar te doorgronden. Niet meteen is deze duidelijk, het is een vertelling voor de lange adem. Om nog eens weer op te pakken en door te nemen, als een koffietafelboek vertrouwend op de afbeeldingen om de aandacht vast te houden. Zoals je een psychologisch getinte film meerdere malen moet bekijken om het plot te begrijpen. Schoppert wijkt meerdere malen van het pad af om terug te grijpen op het verleden. Die overgangen zijn niet meteen waarneembaar en geven de beeldende vertelling een mysterieuze sfeer. De strekking van het verhaal echter is universeel, het gevoel spreekt algemeen aan. Pijnlijke herinneringen en onzekerheid, afscheid en hereniging. Bewondering van zoon tot vader, zoektocht naar bevestiging. Loslaten, opnieuw beginnen.
Gevoelens en stemmingen
De biografie van de man in het verhaal is triest en dat uit zich in met neerslag en modder doordrenkte platen. De strip is vrijwel zonder kleur. Enkel het geblokte vest van de hoofdpersoon en met een soort van logo betekende velletjes papier lichten geel op. Het is de kleur van het optimisme dat in de pessimistische druilerigheid van het verhaal als lichtpunt aan het eind van de tunnel dient. Maar geel symboliseert ook voorzichtigheid, een waarschuwing voor naderend onheil. Angstvallig blikt de hoofdpersoon in het verleden, minder behoedzaam gaat hij de toekomst tegemoet. Het verhaal hoef ik hier niet uit de doeken te doen, want de strip spreekt voor zich en moet gezien worden. Dat heeft geen woorden nodig en die zal ik op deze plek dan ook niet geven. Het is een verhaal echter van twijfel en ontzag. De echo van het verleden klinkt weer in het heden en galmt in de toekomst. De eerste en enige zin zet aan het begin de toon van het in 6 delen uiteenvallende verhaal. In mediatermen seizoen 1, 6 afleveringen.
Het is verleidelijk hier toch kort de sfeer en de verhaallijn neer te zetten, omdat het lot van de man zo aansprekend is. Zo invoelbaar is, hoewel het in leven en werken veraf staat. De beeldende vertelling zit zo goed in de inkt, het verhaal kan zo duidelijk zonder woorden, dat het een gangbaar relaas is met gevoelens en stemmingen die op vrijwel iedereen van toepassing zijn. Het is een verhaal dat zichzelf vertelt. Toch nog maar eens proberen, in de herhaling dus. Een (gefantaseerd?) relaas dat triest begint, over bergen en door dalen gaat – want het is eenzaam aan de top waarvan je diep kunt vallen. Er is geluk en tegenslag, een zoektocht naar bevestiging van zowel de vader in crime als de zoon in quest. Het verleden kan zeer doen, bloedende sporen achterlaten. Maar vergeven is nog geen vergeten. Wat doe je om gehoord te worden door de bureaucratie die je plat walst en de grond instampt. Wat doe je wanneer je bestaan dreigt weg te zakken, de opbouw dreigt te verzakken, te verdwijnen in een moeras van de vooruitgang. Een verlaten pompstation, ooit met vlag en wimpel en veel tromgeroffel geopend, moet wijken voor een betonnen kunstwerk dat de oevers verbindt. Er is protest en een vermeende moord. De tegenstand leidt schipbreuk en waar het start met water eindigt het ook zo. Het einde zal ik hier niet onthullen, want dan is de lol eraf.
Tussendoor trekt een tekening of meerdere daarvan de rode draad door het verhaal, of in dit geval een gele lijn. De spiegeling van een gezicht op het wateroppervlak is het beeldmerk van het verhaal: “In het water zit hij voor eeuwig gevangen, stilte is zijn lot.” De man komt uit het water en verdwijnt erin terug. De zoon leeft nog lang en gelukkig met vrouw en kinderen, maar ondanks de pret knaagt het verleden. Een psychologische thriller van het beste soort. Met uitgewerkte tekeningen, die dynamisch blijven in gedetailleerde uitdrukking. Het is de sfeer hangend tussen lijn en vlak die het verhaal woordloos vertelt. De verhaallijn wordt uitstekend vast gehouden hoewel er meerdere keren ineens over de schouder wordt terug gekeken. Dat vergt aandacht en concentratie, dat maakt opmerkzaam en oplettend.
Zo gedacht en geschreven, bedenk ik me paradoxaal, heeft geen enkel beeldend kunstwerk woorden nodig. Hoogstens een uitleggende titel of een richting gevend kort commentaar. Van de kunstenaar zelf wel te verstaan. Want deze is de enige die kan oordelen en achtergrond duiden. De recensent behoeft daar niets meer aan toe te voegen. Het verhaal zit al in het beeld besloten. De mond kan dicht, de pen kan neer. Punt.
ECHO. Remco Schoppert. Graphic novel. Uitgeverij MENLU, 2025.
Geef een reactie