In het najaar van 2008 maakte ik voor het Fryske maandblad Friesland Post een reportage over de Fryske Passie. Met Jan Rot, Eppie Dam en Gerben van der Veen had ik gesprekken. Jan Rot had namelijk de Duitse taal van de Mattheus Passion omgezet in hedendaags Nederlands, waarna Eppie Dam deze tekst vertaalde in het Frysk. Het onderstaande artikel verscheen in de editie van januari 2009:
De solisten kunnen het Duits van Bach’s Matthäus Passion dromen. Het koor kent het “sind Blitzen, sind Donner in Wolken verschwunden?” uit het hoofd. Daarom is het een hele klus de tekst in het Fries te zingen. Hertaalde Jan Rot de passie twee jaar geleden in eigentijds Nederlands, Eppie Dam zette deze woorden over in de Friese taal. Dirigent Gerben van der Veen vindt dat het kleurrijke en krachtige Fries goed past op dit klassieke monument. “Is bliksem en tonger it flokken fergongen!?” bekt fantastisch.
Kamerkoor Capella’92 gebruikt elke repetitie om de tekst, die door Eppie Dam op cd is ingesproken, eigen te maken en in ‘geef Frysk’ uit te spreken. Straks komen deze koordelen en koralen samen met de aria’s en recitatieven van de solostemmen. De hoekdelen voor de pauze, waar eigenlijk een jongenskoor staat voorgeschreven, worden ingevuld door een kinderkoor. Uiteindelijk wordt dit alles over de klanken van barokorkest Florilegium Musicum gelegd.
Zorgen dat alle noten er zijn
Van der Veen zocht na tien jaar een uitdaging om de Matthäus in kleinere bezetting uit te voeren. Daarom is het koor Capella’92 van zijn thuisbasis Centrum voor de Kunsten a7 ingezet om deze versie uit te voeren. “Ik ben gewend geraakt om bepaalde intenties in de tekst te leggen. Bepaalde koralen zijn heel ingetogen en aria’s erg uitbundig, daar geef je een zeker karakter aan”, zegt de dirigent, die moet zorgen dat alle noten er zijn. “Het is geen letterlijke vertaling, dus is er een heel andere lading. De verhaallijn loopt door in de koralen, terwijl het bij Bach losstaande reacties zijn als overpeinzingen door het koor. Ik moet goed nadenken hoe ik de noten laat klinken, waar leg ik accenten, wat voor karakters geef ik ze mee, waar breng ik nuances aan.”
Gewikt en gewogen
De hertaling van Jan Rot schudt de mensen wakker en zet ze op het puntje van de kerkbank. Opeens worden klanken woorden met betekenis. De taal is te begrijpen met een inleefbare gevoelswereld. Zo komt ook de muziek direct aan en krijgt iets terug van zijn oorspronkelijke kracht. Over elk lidwoord heeft Rot wel vier keer gewikt en gewogen. Zowel dat beschouwende als het emotionele karakter zijn terug te vinden in de vertaling van Eppie Dam. “Voor veel Friezen is het Nederlands de taal van het hoofd, terwijl het Fries totaal is ingebed in alle vezels van het hart. Daarom dalen de woorden van de Fryske Matteus dieper in ons neer en raken ons tot in de ziel”, vindt hij. Dam is benieuwd of het de jongeren net zo zal aanspreken als de Rotmatteus doet. De kennis van de Friese taal neemt vooral af onder de jeugd, dat zou het werk weer minder toegankelijk kunnen maken.
Menselijk verhaal
“De kracht van Rot’s hertaling is dat hij het verhaal niet voor lief neemt, maar het juist wil vertellen. Het laat dingen zien”, vertelt de Friese schrijver die geroerd is door en gelooft in het werk van Rot. “Bijvoorbeeld hoe instituten en machthebbers omgaan met de eenling die er andere ideeën op na houdt. Wie idealen heeft en afwijkt van de letter of de heersende mening, zal daarvoor een prijs betalen. Dat is een wetmatigheid van alle plaatsen en van alle eeuwen. Daarmee is het lijdensverhaal van Jezus vooral een menselijk verhaal geworden. Deze Matteuspassie stelt vragen. Hoe sta je zelf als mens in de wereld? Sluit jij je aan bij de massa en roep je mee in het koor van het grote publiek? Blijf je trouw aan je ideeën en aan je zielsverwanten, of laat je ze vallen en ben je uiteindelijk net zo broos als dat kleine rotsje Petrus?”
Louter passie
De Matthäus Passion is in het Duits een instituut, dat verandert niet. Uiteindelijk zal dat het nu ook in het Nederlands worden. “En wie weet in het Frysk”, zegt Dam. “Met mijn vertaling hoop ik in elk geval te laten zien dat geen taal te klein is om het hoogste culturele erfgoed te kunnen dragen. Elke moedertaal geeft er – dankzij de authentieke emotionele lading – een extra dimensie aan zoals geen vreemde taal dat kan. De Fryske Matteus is louter passie.”
Moeilijke delen
“Het was voor mij geen gespreid bed”, zegt hij doelend op Rot die al woorden op noten had gezet. “Sommige delen kon ik bijna voor de hand weg vertalen, andere passages plaatsten me voor grote problemen. In sommige gevallen kostte het me weken om ze op te lossen. Simpele korte zinnen zorgden voor de meeste problemen. Nog liet Pilatus zich overstemmen, zingt Rot’s verteller wanneer de stadhouder niet opgewassen is tegen het volksrumoer. ‘Noch liet Pilatus him overrule’, ‘Noch liet Pilatus de earen hingje’, ‘Noch liet Pilatus [dit en dat]’. Zo zeurt het nacht en dag door in mijn hoofd, totdat opeens de oplossing eenvoudig voor de hand ligt. ‘Noch liet Pilatus syn stim net jilde.’ Zo simpel dat het is alsof de vertaler er geen werk van heeft gehad.”
”Rots, opzij, licht Jezus bij! Alsof het onder een zwerfkei verscholen ligt, zo moeilijk kom ik aan het gewoon voor de hand liggende rijmwoord. ‘Rots, hjirwei, skyn Jezus bij!’ Dat is misschien wat vertalen is: steeds keien, basaltblokken en tegels omdraaien, om te kijken of er iets onder ligt. Ik heb eelt in mijn handen gekregen. Van alle vertaalwerk dat ik tot nu toe heb gedaan, is de Fryske Matteus verreweg de lastigste klus geweest.”
Goed gekeken
“Eppie heeft goed gekeken”, zegt Jan Rot, “want het is belangrijk dat de vertaling de muziek niet aantast. Van mijn tekst mag afgeweken worden. Liever ten koste van Jan Rot dan ten koste van Bach.”
Bij de première zal Rot in de Grote Kerk van Leeuwarden naast zijn stiefmoeder zitten, “want die is Fries dus dat zal wel helpen”. Zij zal het “Kappe! Kringen! Lit him los!” voor Jan vertalen in “Schande! Laat dat! Laat ‘m los!” waar Bach “Laßt ihn, haltet, bindet nicht!” hoorde.
Friesland Post, januari 2009
Leave a Reply