Heeft stilte kleur? Is het warm, is het koud? Heeft stilte vorm? Hoewel stilte fluïde is, is het tastbaar. Niet dat je het kunt aanraken of bevingeren. Voelbaar is een beter begrip voor stilte. Stilte is te ervaren, in te voelen en aan te voelen. Voor eenieder heeft stilte kleur en vorm. Geeft stilte kleur aan het leven? Kan stilte warm aanvoelen, maar kan stilte tevens om te snijden zo koud zijn? Stilte kan een warm bad zijn, dat na drukte en rumoer het leven kalm beleefd kan worden. Stilte kan kil en hartje winter zijn, dat gezwegen wordt omdat er geen liefde meer in de lucht hangt. Stilte lijkt het graf voor de mens die spanning en leven om zich heen wenst om te overleven. Maar stilte is ook niets. Geen geluid, geen afleiding, wel aandacht, concentratie, contemplatie. Het heeft alles in zich, zoals wit dat heeft. Stilte is wit licht, waar rumoer achromatisch zwart is.
Voor Guus Koenraads is stilte een geometrische vorm. Een vierkant, een rechthoek. Gelijke zijden en rechte hoeken. Stilte is hoekig, stilte is niet rond. Stil in een hoekje zitten en tot jezelf, in jezelf, bij jezelf komen. Het heeft een egale kleur in de afzonderlijke vorm. De stilte van Koenraads straalt rust uit. Warme rust die nergens kil wordt. In de traditie van constructieve geometrie kent de oppervlakte diepgang, is het schilderij gelaagd. De lagen zijn fysiek niet aanwezig; de suggestie zit in kleurgebruik en vormgeving.
Vlees in de kuip
Volgens Kitty Zijlmans zijn de werken van Koenraads driedimensionale schilderwerken. Objecten met inhoud, niet enkel een platte figuratie. Het door hem gemaakte vlak, met acrylverf op doek, wordt gevouwen om een paneel, zodat de dimensie zich schijnt door te zetten van oppervlak tot ruimte. In de schaduwen lijken de kleuren zich te mengen met de wand als drager. De objecten spelen een rol binnen de kosmos waarin deze zich voor de uitstalling hebben begeven. Zijlmans opende de expositie bij Pulchri Studio in Den Haag, waarvan mij de catalogus door de kunstenaar is gestuurd. Voor dat in eigen beheer uitgebrachte boekje schreef zij als hoogleraar hedendaagse kunstgeschiedenis het voorwoord. De twee kennen elkaar al dertig jaar en weten dus wat voor vlees ze in de kuip hebben, hoe het smaakt en of het naar smaak is. Dat kan een bevooroordeling van het getoonde werk inhouden.
Mijn oordeel heeft geen geschiedenis, anders dan dat ik eerder werk van Koenraads zag bij Kunstlokaal No. 8 in Jubbega. Destijds schreef ik er onder meer het volgende over: “Hij ziet kleuren – vlakken en lijnen, velden en grenzen – gebruikt voor gangbare uitzichten, die nieuwe indrukken maken door zijn schilderijen. Deze composities benoemen de omgeving in een hogere wereld. Uitgemeten werken die op doek op paneel geschilderde lagen dragen. Elke laag met een eigen geest en betekenis.” Dat was in het najaar van 2022.
Into great silence
In het boekje dat de naam Harteklop draagt, sla ik aan op het werk met de titel “Into the Great Silence”. Het brengt mij de arthousefilm met vrijwel dezelfde titel in herinnering. Ik zag deze vier uur durende documentaire in een alternatief filmhuis en later als nachtfilm op de televisie. In de film, die een reportage is van het leven in het kartuizerklooster Grande Chartreuse hoog in de Franse Alpen, wordt hoegenaamd geen woord gesproken, behalve wanneer een kloosterling wordt ingewijd of de monniken plezier hebben in de sneeuw. Er is geen muziek, anders dan de religieuze gezangen van de monniken. Met “Into Great Silence” ga je werkelijk de grote stilte binnen. Die große Stille, zoals de film oorspronkelijk heet. Het is als een schier oneindige vesper waarin je tijdens het gebed wordt teruggeworpen op jezelf, doordat je in je eigen ik gekeerd bent. Datzelfde effect heeft de kunst van Koenraads. Om bij zijn idee te komen, moet ik bij mezelf te rade gaan. Vraag ik mij af wat ik zie, tast ik de duistere kracht af. De stilte kleurt naar de tint die Koenraads eraan heeft gegeven. Zijn werk verbreedt mijn horizon, verdiept het perspectief. Terwijl de verdieping niet verder reikt dan vijf centimeter, lijkt de derde dimensie eindeloos ver door te lopen.
De abstracte werken hebben ieder een titel, waardoor mijn gedachten in een bepaalde richting worden gedreven. Objectief kan ik niet naar het ritmische evenwicht kijken. Ergens moet de verklaring van de compositie aanwezig zijn, want het heeft een naam, dus luistert het nauw. Ergens zoek ik de maan en de aarde, de zon en de aarde en de omgeving achter het landschap. De vlakken gaan figureren zonder dat er sprake is van figuratie. Bij “aarde” zoek ik een lichaam, iets van een portret. Echter, wanneer de titel “Quiet and Peace” zich aandient, word ik warm van binnen. Want dat is wat het werk van Koenraads uitstraalt: rust en vrede. Ruimte in tijd. De wijzers van de klok houden even de pas in. Dit moment, samen met de compositie, is van mij; dat ene ogenblik is onze space. En dan hoeft mijn gedachte niet in een bepaalde richting gestuurd te worden. Het is er. De richting is eindeloos onbepaald.
In gedachten schuiven
Het zijn niet de vlakken die de hartslag bepalen, het is de kleur die emotionele waarde geeft. De harteklop van Guus Koenraads, de abstracte vormgeving, prikkelt mij intens. In stilte is een groot rumoer. Is er eerst een statische beleving, naarmate ik langer naar het werk kijk – mij de tijd geef er aandacht aan te besteden – gaat het beeld leven. Komt er beweging in de stilstand, schuiven de vlakken langs elkaar en wordt de opwinding een dynamisch kijkgenot.
De kunstenaar heeft de tinten zorgvuldig gekozen en strak tegen elkaar gezet. Het is een stap in de evolutie van de geometrisch-abstracte kunst. Het heeft een strengere vormgeving dan De Stijl had. Er is, met meer aandacht voor de klare lijnvoering, een minder schilderachtig kunstwerk ontstaan. De vlakken zijn onderling te beschouwen, in gedachten te schuiven. Waar het wordt onderbroken, zet mijn blik automatisch de vorm door. Meer gedetailleerd kan ik tevens de lijnen volgen. Dan verlaat ik het grote geheel en graaf me in op de vierkante centimeter. Dat brengt rust, dat geeft vrede. Stilte heeft kleur. Stilte heeft sfeer. De beleving geeft een warm gevoel. Het is de polsslag van Koenraads’ kunst. Gedacht en geleefd, bedacht en beleefd.
HARTEKLOP. De variatie van eenvoud. Guus Koenraads. Uitgave in eigen beheer, 2025.
Leave a Reply