De Bijbelse belofte van een geestelijk koninkrijk

Wanneer met evangelische en christen-zionistische kerkgangers wordt gesproken over het Heilige Land, dienen de woorden zorgvuldig te worden gekozen. Al snel valt het begrip antisemitisme zodra medeleven wordt getoond met de Palestijnen die door de Joden worden afgeslacht. God heeft een belofte gedaan aan het uitverkoren volk, zo meent men. De Joden krijgen een land toegewezen: een aards koninkrijk. En dat gebied mag met hand en tand worden verdedigd, zo is de overtuiging.

Niet alleen christenen die streng in de leer zijn en de Bijbel van kaft tot kaft menen te kennen, geloven in de heilsboodschap waardoor de staat Israël lijkt te zijn ontstaan. Het is een lastige kwestie. Want moet je als christen voor Israël als joods grondgebied zijn? En mag je daar dan geen kanttekeningen bij zetten? Is het waar dat God dit volk dat heeft beloofd? En mogen de leiders van dat volk dan oorlogsmisdaden begaan om de belofte in te lossen? ‘Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen’.

Wetenschappelijk gefundeerd

In het boek “Israël?” probeert Hans van Oort een antwoord te geven op de vraag of de staat Israël dat beloofde land is. Als hoogleraar spit hij de Bijbelboeken door en diept daaruit op wat Jezus, apostelen en evangelieschrijvers werkelijk zeggen. Natuurlijk heeft hij zich een mening gevormd: dat hedendaagse christenen en joden een militaristische en verdrukkende staat Israël moeten afwijzen. Die mening onderbouwt hij echter met wat er geschreven staat.

Hans van Oort levert daarmee een wetenschappelijk gefundeerde bijdrage aan het debat. Dat debat mondt vaak snel uit in haat en nijd, twist en ruzie. De rode draad in het boek is dat God volgens apostelen en evangelieschrijvers niet spreekt over een bepaald gebied op aarde. Het gaat om een geestelijk koninkrijk dat al bestaat en wordt bevolkt door gelovigen: mensen die zich houden aan Zijn wetten en geboden. Dat betreft dus niet enkel joden, maar alle mensen op aarde. Het gaat om een universele heilsgeschiedenis. De belofte van ‘het land’ is geworden tot de erfenis van ‘de hele wereld’.

Door diverse Bijbelboeken tegen het licht te houden, toont Van Oort aan dat er geen Bijbelse basis is voor de vorming van de staat Israël. Hij maakt duidelijk wat in de testamenten wordt bedoeld met het koninkrijk van God. In eigen woorden vertaalt hij de Bijbelse taal naar een begrijpelijk standpunt. Hij geeft niet zozeer zijn mening, maar laat zien wat de Bijbel volgens hem zegt over deze kwestie. Overigens is het vraagstuk voor de Bijbelschrijvers zelf geen punt van discussie.

Van Oort gaat niet enkel uit van de Statenvertaling, maar beroept zich vooral op de oorspronkelijke talen waarin de boeken zijn overgeleverd. Daaruit leidt hij zorgvuldig de stelling af dat niet de staat Israël het beloofde land is, maar dat de hele aarde aan gelovigen is toegewezen. De nadruk ligt volgens hem veel meer op het geestelijke koninkrijk dan op een gebied met grenzen die verdedigd moeten worden.

Grondige en spannende lezing

Bijbelgetrouwe christenen strooien rijkelijk met teksten wanneer het over de rechtmatigheid van de staat Israël gaat. Hans van Oort stelt echter dat zij niet werkelijk luisteren naar wat deze teksten zeggen. “Deze studie is een verademing, een grondige en spannende lezing van het Nieuwe Testament”, beveelt hoogleraar kerk en theologie Bernhard Reitsma de uitgave aan. “Wie niet wil blijven steken in kretologie of sentimentele theologie, maar echt wil luisteren, kan niet om dit boek heen”.

Van Oort heeft zijn oor te luisteren gelegd bij de vier evangeliën, de brieven van onder meer Paulus en de openbaring van God aan Johannes. En nergens hoort hij dat er een aardse staat wordt voorzegd. Ook vindt hij geen belofte dat het Joodse volk een begrensd gebied in het Midden-Oosten toegewezen krijgt.

De auteur, die een vraagteken achter Israël zet, eindigt zijn zoektocht met een uitroepteken. Het is niet de vraag of Palestina de plek is voor de Joden; het antwoord is dat alle landen van de wereld plaats bieden aan het volk van God. Dat volk bestaat niet enkel uit mensen die zich Jood noemen, maar uit allen die het karakter van gelovige dragen.

Zij die handelen naar de leefregels van God vormen het uitverkoren volk. Aan hen is een koninkrijk beloofd. Dat koninkrijk is niet tastbaar, maar wel voelbaar: een geestelijke werkelijkheid. Het is geen toekomstbeeld, maar een toestand die nu al bestaat.

Authentieke bronnen

Met “Israël?” stelt Hans van Oort dat er geen verwachting van een aards rijk wordt gepredikt. Er is geen aardse Messias, geen heilige stad en geen heilig land als ‘eeuwig’ erfdeel. Als Bijbelvorser voert hij tal van bewijsstukken aan om deze stelling te onderbouwen. Natuurlijk blijft het zijn interpretatie van de teksten. Maar volgens hem is wat er staat geschreven helder en duidelijk.

Van Oort vindt de tijd rijp om een tegengeluid te laten horen tegenover bepaalde ‘theologische’ opvattingen over Israël. Hij richt zich op mensen die de staat Israël in ‘het Heilige Land’ onkritisch bejubelen. “Ze is naar mijn inzicht onterecht en niet te staven uit de authentieke bronnen”, schrijft hij in de inleiding. Volgens hem laten de oudste christelijke geschriften geen ruimte voor een nieuwe staat Israël. Nergens in de Bijbel vindt hij een positieve visie op een Joodse staat; volgens hem wordt die zelfs afgewezen.

De ontkenning van de staat Israël betekent volgens Van Oort echter niet de ontkenning van het Joodse volk. De Joden behouden een unieke en blijvende plaats tussen de volkeren. “Het heil is uit de joden”, klinkt het bij een van de evangelieschrijvers. In het Nieuwe Testament, zo betoogt hij, slaat Jezus een universele heilsweg in. Die geldt voor voormalige heidenen én voor de Joden die ooit te midden van de volken waren uitverkoren.

Aanzet tot verdere studie

Het boek “Israël?” onderbouwt het concept van het ‘koninkrijk Gods’ als een heilig land waarin alle gelovigen leven. Het bestaat nu al en zal ook blijven bestaan. Daarmee is het boek tevens een studieboek. De auteur analyseert de materie gedetailleerd en behandelt meer dan alleen de aardse staat Israël. Ook de religieuze geschiedenis die in de Bijbel aan bod komt, krijgt ruime aandacht.

In het slothoofdstuk concludeert Van Oort dat christenen onmogelijk achter een staat Israël kunnen staan. Niet in algemene zin en zeker niet in haar huidige vorm. Laat ik de hoogleraar zelf aan het woord, die een goed leesbaar boek heeft geschreven zonder onbegrijpelijke vaktaal. Het is bovendien een naslagwerk dat uitnodigt om de aangehaalde Bijbelverzen nader te onderzoeken. Zo kan het dienen als aanzet tot verdere studie naar deze staat in het Midden-Oosten, die zoveel ophef en verdeeldheid veroorzaakt onder mensen die volgens de Schrift juist eensgezind zouden moeten zijn.

Hans van Oort: “Wat ten slotte te zeggen over die moderne en officieel seculiere staat Israël, al decennialang meedogenloos en vaak ook rechteloos opererend? Mij komt een woord van Augustinus in gedachten, in onze westerse wereld lange tijd een van de invloedrijkste theologen en filosofen: ‘zonder gerechtigheid is de staat een roversbende’. En een woord van zijn joodse leermeester, dat erop wijst dat bruut geweld nooit iets oplost: ‘Wie het zwaard opneemt, komt door het zwaard om’.”

Israël? Wat Jezus, apostelen en evangelieschrijvers werkelijk zeggen. Hans van Oort. Uitgave Amsterdam University Press, 2025.