In Galerie Getekend stap ik niet alleen de zaal binnen waar op dit moment de lopende tentoonstelling zich bevindt, maar ook een virtuele ruimte die door het daar hangende werk wordt opgeroepen. Ofwel stap ik een zaal binnen en betreed vervolgens de ruimte die het papier uit zijn vlak heeft losgemaakt. In de echte, fysieke ruimte openen afgebeelde ruimten op papier een tweede, niet letterlijk bestaande ruimte waarin ik mij als beschouwer kan begeven. Tussen de muren van de galerie ben ik me ervan bewust dat ik kunstzinnig onderdak ben. Geef ik mijn ogen er de kost dan kan ik van de opgeroepen ruimte in het werk smullen.
De twee kunstenaars, figuurlijk daar aanwezig, delen de zichzelf toegemeten ruimte op eigen wijze in. Hoewel de drager, het papier, een vlak is, verandert de kunst dit in een ruimte. Het platte vlak draagt een gesuggereerde ruimte. Die van Patricia Paludanus wordt opgeroepen door diverse lagen kleurpotlood over elkaar te zetten. De uitgestrektheid is er niet maar de kleurstelling doet dat vermoeden. In een toegepaste architecturale omgeving denk ik me op een bovenzinnelijk terrein te begeven. De kunstenaar neemt me mee in haar wereld van inspiratie. In haar voorstelling van hoe de aarde erbij zou kunnen liggen.
De speler in het landschap
Ik vermoed mij in een computerspel te bevinden met kleurige decors. Deze platen zijn echter niet digitaal gegenereerd en algoritmisch opgebouwd. Hoewel de fijn gedetailleerde composities anders doen vermoeden. De hoofdpersoon ben ik: kijker én deelnemer aan dit rollenspel, in deze role-playing game. Ik bepaal namelijk zelf de actie die ik in dan wel met de tekening zal ondernemen. Ik maak zelf de keuze of het mij aanstaat en welk verhaal mijn personage in het beeld krijgt. Natuurlijk is dat altijd de waarheid bij het kijken naar kunst. Niet wat ik zie verbeeldt de echtheid, maar het gevoel wat ik daarbij heb. De emotie die ik er tegenaan kan zetten is de kracht van het werk.
Dit werk van Paludanus is bijzonder sterk. Het neemt mij in zich op, laat mij de rol van verwondering spelen. Het script schrijft bewondering voor. Ik parkeer mijn bevreemding in de kast vol schappen en trek nieuwe waardering aan, zoals ik mijn schoenen verwissel langs de bowlingbaan. Ballen rollen over het speelveld, verdwijnen in gaten. De vloer van het podium golft en breekt open. De flipperkast rinkelt. Bingo! Het spel is gespeeld. De kunstenaar heeft gewonnen door mij van haar kunnen te overtuigen. Een andere ruimte binnen de galerie wacht. Ik wissel van plaats. Waar Paludanus mij door een denkbeeldig landschap liet dwalen, brengt Smitskamp mij eerst tot stilstand. Niet de ruimte dient zich aan, maar de tijd.
De tijd als vertrekpunt
Het is Vrijdag, 08:20 uur. De deur staat open en nodigt mij de ruimte van Ike Smitskamp in te gaan. Ik sta nog enigszins bedremmeld voor de drempel. Maar een magnetische aantrekkingskracht verlaagt de opstap. Of had ik hier Maandag, 16:09 uur moeten zijn om mij correct in te leven. Of Zondag, 21:12 uur. De werken van Smitskamp zijn op tijd gecomponeerd. De bedachte ruimte is een overdacht universum. Het is er niet, maar had er wel kunnen zijn. Er is geen plaatsbepaling, enkel een tijdsaanduiding.
Ook hier kan ik in vrije wil een persoonlijk verhaal laten aansluiten. Fijne lijnen kruisen zodat vlakken ontstaan, alsof de afbeelding breekt en zo dadelijk in scherven van het papier kan vallen. De gesuggereerde ruimte is zo breekbaar als glas, maar zit zo stevig in de sponning dat het raam er niet uit zal springen. Hoewel de kunstenaar losjes binnen de lijntjes kleurt, is de voorstelling niet altijd klaar en af wanneer het kader is bereikt. Er kan nog geen punt achter het verhaal, dus tekent Smitskamp door op een volgend blad dat vervolgens als een collage wordt ingeplakt.
Tussen beeld en beschouwer
Echter is het een illusie, het schijnt zo te zijn als ik het schrijf. De gelaagdheid is in het vlak aanwezig en niet fysiek voelbaar. Zo is er wel een indruk van perspectief en dus van ruimtelijkheid. En wat gebeurt er dan precies tussen het papier, het beeld en de beschouwer? Waar bevind ik mij wanneer ik tussen de lijnen door kijk, deze vlakke ruimte in. Kan ik mijzelf in het werk van Smitskamp onderbrengen zoals ik dat deed in de composities van Paludanus? Daar was ik hoofdpersoon, speel ik hier een bijrol? Daar was ik deelnemer, ben ik hier toeschouwer?
Door een venster kijk ik de ruimte in en zie wat er plaats vindt in de hal, in het trappenhuis, op de zojuist gedweilde plavuizen, onder de transparante tafel. Verwonderd sta ik te kijken. Welhaast met de mond vol tanden. Maar ik blijf krampachtig mijn mening vormen. Zojuist heeft er in het beeld actie plaats gevonden, meen ik te constateren. Het geluid van stilte echoot weg. In het zwart en wit van het grafiet, in voorkomende gevallen aangevuld met een zweem onbepaalde kleur, ontdek ik een gelaagde wereld, een in coulissen opgebouwd landschap binnen dan wel buiten.
Wanneer de klok doorloopt
In een flits moet het de kunstenaar zijn ingevallen. De inspiratie is er altijd plotsklaps, als een donderslag bij heldere hemel. En dan moet de ingeving eruit! De gebruikte techniek verlangt aandacht en zet niet meteen het beeld op papier. Zo kan de bevlogenheid worden gekooid en zal de eerste liefde uitgroeien tot verliefdheid. Het moment van dat eerste gezicht wordt dan wel de titel van de compositie. Daarin is de tijd stil gezet, terwijl bij de uitwerking de klok doorloopt. In sommige gevallen wordt de impressie van die beweging abstract uitgedrukt.
Kortom is in de galerie een virtuele ruimte ontstaan die alleen in de verbeelding van mij als beschouwer bestaat. Het vlak blijft plat, maar komt in mijn voorstelling op me toe. Ik denk dat er ruimte is, een lengte en hoogte en breedte, maar weet dat het blijft steken bij de tweede dimensie. Lichamelijk kan ik er niet zijn, maar geestelijk stap ik over de drempel en bezoek de ruimte. Soms blijkt het een escaperoom waarin ik naarstig de uitgang zoek. Een doolhof waar ik telkens een doodlopende weg insla. Bij het werk van Patricia Paludanus en Ike Smitskamp echter stop ik de sleutel in mijn achterzak en verblijf liever langer dan strikt noodzakelijk in hun ruimte. Maar Vrijdag, 17:00 uur sluit de zaak en gaan de lichten uit. Ik trek de buitendeur achter me in het slot, terwijl het daglicht me overvalt. Opnieuw moet ik leren kijken – de ogen laten wennen aan de realiteit. Binnen sprong mij de blik open voor de suggestie, buiten herijken mijn ogen op de werkelijkheid. De gesuggereerde ruimte tegenover de concrete werkelijkheid. Het is maar waar je het liefst verblijft.
Tentoonstelling Patricia Paludanus en Ike Smitskamp bij Galerie Getekend, Stationsstraat 6 in Heerenveen. Van 23 mei tot en met 12 juli 2026.
Geef een reactie