De Nederlander is een verzamelaar. Vrijwel alles wat los en vast zit, kan onderdeel worden van een collectie. Kijk maar op de verzamelaarsstartpagina op internet: van kunst en antiek, postzegels en munten tot sigarenbandjes, luciferetiketten en sleutelhangers. Wat voor de buitenstaander soms weinig waarde lijkt te hebben, kan voor de verzamelaar juist grote emotionele betekenis hebben. Het gaat immers niet altijd om de financiële waarde, maar om het plezier van het bijeenbrengen en compleet maken.
Ook de commercie weet die verzamelwoede al lang te benutten. Supermarktketens lokken klanten met spaaracties waarbij producten of plaatjes aan een collectie kunnen worden toegevoegd. Het verlangen te verzamelen en een serie compleet te krijgen, is daarbij een krachtig middel voor klantenbinding.
Verzamelen als lokmiddel
Meer dan een eeuw geleden was het echter nog ongebruikelijk om reclame en verzamelen zo met elkaar te verbinden. De firma Verkade bracht daar verandering in en zette het verzamelen van plaatjes in gang. Met de plaatjes die bij haar producten werden verstrekt en in albums konden worden geplakt, ontstond een fenomeen dat zou uitgroeien tot een ware rage. Daarmee kreeg de liefde voor de Nederlandse natuur een bijzondere plek in de huiskamer en kwam de ‘gewone’ Nederlander bovendien in contact met kunst.
Generaties zijn opgegroeid met de plaatjes van Verkade. Kinderen verzamelden en ruilden de plaatjes en leerden zo over de natuur en het landschap. Niet alleen de plaatjes trokken de aandacht, ook de verhalen in de albums gaven de verzameling meerwaarde. De bekende auteur Jac.P. Thijsse had een persoonlijke en ontspannen schrijfstijl die vrijwel iedereen aansprak. Zijn teksten lijken tijdloos, maar blijken dat achteraf voor wat betreft de onderwerpen niet te zijn. Veel plekken die door schrijver en tekenaar werden besproken en verbeeld, verdwenen in de loop van de tijd. Door industrialisatie en expansie werden idyllische stukjes Nederland door de vooruitgang opgeslokt.
Het is daarom dat het boek over de Verkadealbums, verschenen als catalogus bij de tentoonstelling in het Voerman Stadsmuseum Hattem, als titel Mijn gedroomde Nederland kreeg. Zoals het Nederland van honderd jaar geleden is afgebeeld, zo zal menigeen het graag terugzien. De droom is echter welhaast een nachtmerrie geworden, hoewel hoogleraar Theo Spek een hele rij gebieden opnoemt die verrassend gaaf zijn gebleven. In het nawoord van de uitgave breekt hij een lans voor het behoud van de landschappelijke schatten die ons land nog altijd bezit. “Niet als museumlandschap of natuurreservaat, maar als levende en veranderende landschappen waar plek is voor nieuwe functies. (…) Het verleden heeft zo bezien dus veel toekomst. En de albums van Verkade en de wondermooie afbeeldingen van Voerman daarin vormen daarvoor de blauwdruk.”
De magie van de Verkadeplaatjes
Kleinzoon Peter Voerman probeert de magie achter de populariteit van de door de firma Verkade aan het begin van de twintigste eeuw in omloop gebrachte plaatjesalbums te ontrafelen. Natuurlijk staat hij daar niet helemaal onbevooroordeeld in als telg van deze kunstzinnige familie, maar hij heeft de ideeën, de inspiratie en de liefde voor het vak wel uit de eerste hand. Zijn opa is de zoon van de bekende IJsselschilder Jan Voerman sr. uit Hattem. Deze jr. rolde bij toeval in de productie van de Verkadealbums doordat zijn vader er niets in zag en zijn zoon naar voren schoof: “Ik bemoei me niet met die kleine dingen.” Omdat het in juni 2026 vijftig jaar geleden was dat opa Jan jr. overleed, kreeg kleinzoon Peter de kans om het verhaal achter zijn Verkadeplaatjes verder uit te zoeken en er een tentoonstelling van te maken.
In eerste instantie wordt in het boek het ontstaan van de Verkadefabrieken in Zaandam belicht en daarna het idee achter de Verkadealbums. De heldere kijk op de historie van deze vorm van commerciële activiteit geeft de uitgave een bijzonder karakter. Het is niet enkel een boek dat de plaatjes in het zonnetje zet, maar de auteur graaft ook dieper in de geschiedenis en de achtergrond ervan. “En willen wij zo gaarne, dat de plaatjes niet alleen de verzamellust der kinderen zouden bevredigen”, schrijft grondlegger van het bedrijf Ericus Verkade, “maar ook dat ouders en anderen er vreugde van zouden hebben.” En dat plezier hebben, meer dan honderd jaar later, de ouders en anderen nog steeds. Vooral omdat het de natuur is die tot onderwerp is gemaakt en de schoonheid van het buitenleven ook nu weer volop in de belangstelling staat. “…wij zouden een vertelling trachten te geven van het jaar, van de verschillende jaargetijden, van bloemen, vogels, vlinders, kevers, die overal te vinden zijn in ons kleine land, doch maar door enkelen gekend.”
De Verkadealbums zijn meer dan slechts een middel om de verkoopcijfers omhoog te jagen. Door de kennis van zaken van auteur Thijsse en de zichtbare liefde voor de natuur van de kunstenaars zijn het welhaast leerboeken, zo niet studieboeken. Nadat de natuur door het jaar heen en van iedere windstreek in Nederland is behandeld, verschuift de focus naar de dorpen en de steden, de grote rivieren, kamerplanten en het dierenleven in Artis.
Het korte levensverhaal van Jan Voerman jr. en de biografie in vogelvlucht van Jac.P. Thijsse geven het boek van Peter Voerman een gelaagd accent. In zijn verhaal volgt de lezer de ontwikkeling van Jan jr. om de schoonheid van de natuur in zijn kunst weer te geven. Hij geeft alleen weer wat hij ziet, voegt niets toe en doet er niets aan af. Het beeld moet echt zijn, naar de waarheid werkelijk.
De natuur door de ogen van Voerman
De plaatjes voor Verkade zijn voor Jan Voerman jr. de opstap naar vrij werk. De opleiding tot tekenaar krijgt hij van vader Jan sr., maar hij ontwikkelt een eigen signatuur. In de reeks plaatjes documenteert hij de Nederlandse natuur en in zijn vrije werk legt hij het Voerman-leven vast. De plaatjes in Mijn gedroomde Nederland illustreren dat duidelijk. Zijn liefde voor het vak en de natuur spreken daarin boekdelen. Interessant is uiteraard om te vergelijken wat er toen was en wat er nu is. Dus om te zien wat er over is van de natuur en de omgeving zoals Thijsse deze heeft beschreven en Voerman en de andere tekenaars hebben vastgelegd. Kleinzoon Peter treedt daarom letterlijk in de voetsporen van opa Jan om ook dit aspect van de Verkadeplaatjes te onderzoeken.
“Het landschap op de Verkadeplaatjes ziet er zeer idyllisch uit. Veel mensen bekijken ze met nostalgie, een verlangen naar vroeger”, schrijft Peter Voerman. Misschien is dat wel de magie van de plaatjes: destijds de natuurlijke schoonheid onderkennen en nu een heimwee naar dat fraaie, kleinschalige landschap waarin de natuur meer ruimte heeft, doordat er minder mensen, huizen en wegen zijn. “Wat de reeks Verkadealbums ons nalaat is een prachtig beeld van het Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw.” De plaatjes laten echter niet de pijn zien die er in die tijd was. Nostalgie is herinnering waaruit de pijn is verdwenen, schrijft Theo Spek. “De zon scheen heel vaak ook niet, ook al lijkt dit op veel albumplaatjes vaak wel het geval te zijn geweest.” Maar pijn doet de producten van Verkade niet verkopen.
Mijn gedroomde Nederland is een lofdicht op het werk van Jan Voerman jr. en de Verkadealbums. In die albums kan men nu dromen van dat Nederland van toen. Vroeger, toen alles beter was en mooi, schoon en lieflijk. Maar in het boek wordt ook de andere kant van die schoonheid belicht. Het geeft een compleet beeld van deze manier van verleiden door reclame, een manier om de consument aan producten te binden. De verzamelaars verorberen in die tijd veel rollen beschuit en pakken koek om zo snel mogelijk de albums met 144 plaatjes compleet te krijgen. Kinderen smeken hun ouders om koek en nog eens koek. De plaatjes van Verkade: die gingen erin als gesneden koek.
Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. & de Verkadealbums. Tekst: Peter Voerman, Marga Coesèl, Theo Spek. Uitgave bij gelijknamige tentoonstelling in het Voerman Stadsmuseum te Hattem. Van 8mei tot en met 4 oktober 2026. Uitgave WBOOKS, 2026.
Geef een reactie