Kerken in de kerk

Hoewel Gerrit Terpstra in zijn kwetsbare, zoekende en vaak uitbundige jaren, waarin de wereld voor het eerst werkelijk van hemzelf leek te worden, afscheid nam van kerk en geloof, is de fascinatie voor de Bijbelse verhalen en christelijke symbolen gebleven. Nu hij in de jaren is waarin ervaring zich opstapelt en het leven, met alle wendingen en tegenstellingen, steeds meer vorm krijgt, staat hij op het standpunt dat de waarden die de kern van de religie vormen, gekoesterd moeten worden. “Er is zoveel mysterie rond het bestaan dat we verbeelding nodig hebben om het leven aan te kunnen.”

Het geloof blijft

Ondanks dat de religieuze overtuiging naar de achtergrond is verdwenen, zijn de waarden en vragen die ermee verbonden zijn in zijn werk blijven doorwerken. Het is een manier om naar het bestaan te kijken: verwondering, mysterie, eindigheid, betekenis en de behoefte aan verbeelding. Hoe uiteenlopend de verschijningsvormen ook zijn, in het werk van Gerrit Terpstra gaat het steeds weer om de vraag wat de dingen, de tijd en uiteindelijk het menselijk bestaan betekenen.

Het gevoel hoeft niet los van het beeld te worden ingezet; het beeld moet het gevoel oproepen. Ik hoef niet eerst te weten welk religieus verhaal Terpstra bedoelt om iets van mysterie, verwondering, eindigheid of troost erin te ervaren. Daarin zit eigenlijk zijn positie als kunstenaar: verbeelding als middel om iets te benaderen wat zich niet rationeel laat verklaren. De religieuze gevoelswaarden vormen een onderlaag waarop zijn beeldtaal tot stand komt. En die is veelvormig, verhalend en existentieel.

Hij vult zijn verwondering met kunstwerken die er volgens hem toe doen en die aanspraak maken op mijn emotie. Ik kan het doorzien en er waarde aan hechten, maar het ook afwijzen omdat ik niet doordring in de verdieping. Nu staan de symbolen mij niet vreemd voor ogen, omdat ik eenzelfde kerkelijke achtergrond heb als Terpstra. En hoe hij deze belijdenis vormgeeft, geeft handvatten om dat verhaal in gedachten terug te halen. De kunstenaar presenteert geen christelijke beelden, maar weeft het geloof zodanig in zijn werk dat het voelbaar wordt. Het kan plaats hebben binnen kerkmuren.

Gekruid met het zout der aarde

Het werk van Terpstra is voor een belangrijk deel ontstaan in een kerkzaal, omdat hij zowel de kerk van Sandfirden als het kerkje van Ginnum heeft gehuurd en er zijn atelier in heeft gevestigd. Misschien is het daarom dat zijn werk gekruid is met het zout der aarde. Het geurt naar vertrouwen en smaakt naar psalmen, omdat de eredienst nog echoot tussen de muren van de zaal die voorheen als kerk dienstdeed. Die werkplek verbindt hem als vanzelf met de Stichting Alde Fryske Tsjerken. Deze stichting bezit 58 kerken in Friesland die voor de toekomst behouden moeten blijven. Het zijn geen monumentaal grote gebouwen, maar de ruimte van de kleine kerken heeft wel iets monumentaals.

De kerk als monument

Op het moment dat de stichting het vijftigjarige bestaan viert en 55 kerken in de catalogus heeft, vat Terpstra het plan op om al deze gebouwen van de buitenkant te vereeuwigen. Dat idee beantwoordt aan zijn behoefte aan verhaal en betekenis. Het persoonlijke loopt samen met het historische en universele aspect van het Friese zijn. Hij bezoekt alle 55 kerken, laat de gebouwen op zich inwerken en maakt er lino’s van, gebaseerd op tekeningen en foto’s die hij ter plaatse heeft gemaakt. Dit is niet alleen een documentaire onderneming; gezien zijn bredere fascinatie voor religie en symboliek heeft een dergelijk kerkelijk landschap in zijn oeuvre bijna vanzelf een diepere betekenis.

Van de ingesneden platen drukt hij een kleine oplage, die afzonderlijk wordt hergebruikt door de afdrukken al dan niet in te kleuren. De serie toont een levendig overzicht van historisch bezit dat onderhoud verdient. Terpstra plaatst de gebouwen boven ooghoogte, zodat de beschouwer ernaar opkijkt. Terwijl wij daar nu anders naar kijken, nam de kerk deze hogere plek in het dorp en de omgeving in. Men had ontzag voor haar en respecteerde de kerk als gemeenschap der gelovigen. Nu dat allemaal enigszins in de schaduw uit het licht is komen te staan, de Nederlander minder gelooft, raken kerken verlaten en verliezen zij hun oorspronkelijke functie. Ze blijven wel als monumenten van een rijk geloofsleven in het landschap staan, door de bemoeienis van stichtingen die streven naar behoud.

Het boekje 55 Alde Fryske Tsjerken is een eerbetoon aan het monument kerk. De techniek van het snijden van linoleum staat een gedetailleerde beschouwing van de architectuur in de weg. Maar juist daardoor wordt de vinger gelegd op het monumentale karakter van de kerkgebouwen. De bouwwerken worden grootser aangezet dan ze in werkelijkheid zijn. Vooral de torens gutst Terpstra bombastisch uit het materiaal. Door de zwarte afdrukken in te kleuren haalt hij deze vervolgens van dat voetstuk en plaatst de kerken tussen de mensen en geeft hij ze terug aan de mensen.

Terug in de kerk

In de Bonifatiuskerk van Ter Idzard is een deel van de serie tentoongesteld in het kader van Tsjerkepaad, de jaarlijkse rondgang langs kerken die zich daarvoor buiten de zondagse eredienst om openstellen voor het publiek. Er worden diverse culturele activiteiten opgezet om het volk te onderhouden, dat daarbij de kerken kan bezichtigen. Het werk van Terpstra is dus gekozen voor de tentoonstelling in Ter Idzard. Daar toont hij niet alleen zijn lino’s, maar tevens de variaties die hij op het thema heeft gemaakt. De afdrukken zijn verwerkt in wandkleden die veel weg hebben van quilts. Voortdurend staat daarin de kerk centraal, en ook het geloof wanneer het kruis tussen koude kleuren warm naar voren komt. In het oog springen grote uitgevouwen leporello’s. In de harmonicaboeken krijgen de kerken een plek in het landschap toebedeeld alsof het een dorp met enkel kerkgebouwen betreft. Het is een surrealistische omgeving; het is niet zoals het lijkt, maar het had wel zo kunnen zijn.

Het werk van Gerrit Terpstra is op de juiste plaats in deze voorheen religieuze omgeving. De zaal ademt nog de sfeer van weleer, ook al omdat de preekstoel en het pijporgel met de kleinste orgelgalerij van Nederland hun plek hebben behouden. Het is de sfeer waarin het werk van Terpstra correct kan ademen. In deze entourage is het gemaakt, in dit domein hoort het thuis. Kerken in de kerk, alsof Terpstra vertrouwen heeft in verbeelding. Hij geeft evenwel slechts het omhulsel weer, maar pakt in de variaties het kleinood uit.

55 Alde Fryske Tsjerken. Gerrit Terpstra, linodruk/aquarel. Uitgave Wijdemeer Dokkum 2023. Tentoonstelling in Bonifatiuskerk, Idzardaweg 61, Ter Idzard. In kader van Tsjerkepaad 2026 van 4 juli tot en met 5 september op zaterdag van 13.30 tot 17.00 uur.