Het lijken tegenpolen. Maar ze hebben voldoende gemeen om elkaar niet af te stoten. Werkt de één vooral naar de natuur en stopt veel emotie in de penseelvoering, de ander is zakelijk in de afbeelding en magisch fysiek aanwezig in de schilderijen. Beide zijn autodidact en bepalen persoonlijk een weg in de kunst met een onmiskenbare stilistische eigenheid. De vrouwelijke subjectieve kant van het leven is complementair aan de mannelijke objectiviteit. Zet Charley Toorop met liefde de mens enigszins naïef in beeld, Pyke Koch geeft de lust in het lichamelijk zijn weer. Liet Koch zich in het begin van zijn loopbaan in de kunst nog enigszins afleiden door het werk van Toorop, later lopen de werelden parallel in de keuze van thema en onderwerp maar verwijderen ze van elkaar. Nog wel blijft in sommige van zijn composities de invloed van Toorop zichtbaar. Charley is 10 jaar ouder dan Koch, maar dat weerhoudt hen niet van een vriendschappelijk en collegiaal contact, en zelfs bij het ouder worden hebben zij een korte amoureuze verhouding. De relatie bekoelt echter wanneer de politiek-maatschappelijke opvattingen teveel van elkaar verschillen.
Toorop en Koch worden in Nederland gezien als twee van de belangrijkste figuratieve schilders van de twintigste eeuw. In de loop van de tijd vonden er op verschillende plaatsen grote overzichtstentoonstellingen plaats, maar nog nooit kwam beider werk samen in een presentatie. De artistieke ontmoetingen en onverwachte raakvlakken worden in Museum MORE zichtbaar. De biografische en thematische overeenkomsten en dwarsverbanden lees ik in “Alles of niets”, een gezamenlijke uitgave van Museum MORE en Waanders Uitgevers. Maite van Dijk, algemeen directeur van het museum, schrijft in haar voorwoord over hun voorkeur voor de intense, frontale weergave van personen, hun zeer individuele interpretaties van eeuwenoude genres, hun visie op een realistische benadering in de schilderkunst. Mieke Rijnders en Carel Blotkamp, gastconservatoren van de tentoonstelling, beschrijven deze onderwerpen in het boek. Daardoor worden de mensen achter de beelden duidelijk, kan ik de schilderijen met andere ogen beschouwen.
Een eigen weg in de kunst
Naast de beeldende kunst hebben Toorop en Koch de liefde voor de muziek gemeen. Beide spelen ze viool en overwegen zij hun leven daarin richting te geven. Echter bepaalt het lot anders. Charley wordt in het schilderen en tekenen onderwezen door haar door zijn kunst geroemde vader Jan Toorop. Pyke gaat op aandrang van zijn ouders rechten studeren, maar breekt deze studie kort voor het afstuderen af. Het oeuvre van Charley Toorop staat deels onder invloed van internationale trends waarin zij een eigen persoonlijk spoor volgt. Ze blijft zich altijd baseren op de directe waarneming van figuur, landschap en stilleven, waar door de aangezette kleuren en de rauwe toets – ongepolijst, lichamelijk en emotioneel – een expressionistische ondertoon zichtbaar is. Een zekere onbeholpenheid in het weergeven van het menselijk lichaam en een gebrek aan gevoel voor ruimte weet Charley Toorop om te zetten in een krachtige beeldtaal. Ze verbeeldt haar wereld naarstig in portretten, stillevens en landschappen – haar oeuvre is uitgebreid, zo’n 400 schilderijen in 45 jaar, met oog voor het kleine leed en de grote emotie.
De nieuwe zakelijkheid en later het surrealisme hebben Pyke Koch zichzelf eigen moeten maken. Hij las veel over kunst en schildertechniek en volgde colleges over onder meer kunsttheorie en de technische kant van schilderen aan het Kunsthistorisch Instituut. Zijn prikkelende onderwerpkeuze en de precisie van de oude meesters in zijn schilderwerk trekken de aandacht. Hij is een getalenteerd kunstenaar maar weet zijn beeldende kracht niet uit te buiten; in 55 jaar levert hij slechts 125 werken af. Zijn magisch realistische werken staan echter als de monumentale, neoclassicistische huizen van Carel Willink. In de gelaagde werkelijkheid van Pyke Koch schuilt dubbelzinnigheid – niet altijd even goed weet ik waar ik naar kijk, denk ik te weten wat ik zie. “Zijn schilderijen zijn in feite een soort collages”, lees ik in de catalogus, “zorgvuldige samenstellingen van eigen observaties en herinneringsbeelden met citaten uit foto’s, films en beeldende kunst, vooral de schilderkunst van de door hem zeer bewonderde Italiaanse renaissance.”
Toorop en Koch kunnen in het leven zowel als in de kunst goed met elkaar overweg. Voor Toorop echter is Kochs werk te gekunsteld, te bedacht. Voor haar zijn de mens en de natuur belangrijk: “naakt en direct en echt”. Koch moet niets hebben van de natuur en expressief realisme. Ook de hand van Toorop, zo zichtbaar in haar penseelvoering, staat hem niet aan. Koch zet de werkelijkheid naar zijn hand in de glad geschilderde weergave ervan, tot het moment dat die dreigt zijn geloofwaardigheid te verliezen. “Hij was een bedachtzaam schilder; hij doordacht de voorstelling tot in de kleinste details, voordat hij zich aan het schilderen zette.” Toorop daarentegen vat haar composities aan zonder zichtbaar vooropgezet plan. Zij laat het gebeuren waar hij het toeval regisseert. Waar Koch een schilder is van de erotische suggestie laat Toorop de naakte waarheid zien. Anders dan Toorop gebruikt Koch het vrouwenlichaam als vehikel om een sensuele fantasie vorm te geven.
Zonder vooropgestelde principes
Bladerend door het boek en rondlopend in de tentoonstelling word ik bekeken en gevolgd door de meest afwezige maar altijd beschouwende blikken vanaf de schilderijen. Het is of de kunstenaars mij gadeslaan, mijn gangen willen doorzien. Dwars door me heen kijken om mij maar op goede gedachten te brengen. Om te onderkennen dat een gedegen opleiding aan een academie voor beeldende kunsten niet altijd heilzaam is. Dat een mens niet wordt opgeleid tot kunstenaar, maar dat gewoon is. Zonder vooropgestelde principes of theorieën ligt de weg open om een eigen zuivere richting te volgen. „Vooral geen principes – werken – en onze eigen opvattingen verzuiveren”, schrijft Toorop. Ook Koch moest niets hebben van getheoretiseer over de schilderkunst: „Voor de keuze gesteld vlooien te moeten hebben ofwel theorieën over schilderkunst, kies ik: vlooien.”
Charley Toorop, Pyke Koch – alles of niets. Tekst Carel Blotkamp, Mieke Rijnders. Catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in Museum MORE te Gorssel van 21 juni t/m 25 oktober 2026. Waanders Uitgevers, 2026.
Geef een reactie