Al eerder heb ik het mij eens afgevraagd in hoeverre de kunstenaar de werkelijkheid los kan laten. Tot wanneer is er nog sprake van een compositie als elke figuratie en alle suggestie van realiteit is weggeschilderd, uitgevlakt? Waar ligt de grens waarop abstractie nog te herkennen is? Is wat je overhoudt dan enkel vlak en lijn, of gaat het zover dat enkel het vlak op zichzelf en autonoom kan spreken? Op dat moment geeft een kleur de waarheid weer. Is deze eveneens losgelaten en verdwenen, heb je mijns inziens slechts nog een lege drager over. Een maagdelijk, onbevlekt stuk canvas of vel papier. Wanneer de hele waarheid een halve werkelijkheid is of zelfs helemaal is uitgebannen, is de kunstenaar terug bij af, aan het begin van een schepping. Dat is nul, dat is zero. Dat is niets en tegelijk alles. Zoals het zwart alle kleuren in zich opneemt en wit deze afstoot, zwart licht absorbeert en wit het reflecteert, zo is nihil het al.

How far does it go
Het lijkt een drogredenering of een conceptuele paradox. Want misschien is de conclusie van deze gedachte wel dat de meest overtuigende filosofieën soms voortkomen uit de meest rationeel klinkende onlogica. In elk geval gaat dit idee niet op voor Olivia Niuman. Haar werk in Afslag BLV brengt deze gedachte wel opnieuw bij me op. Niuman schildert de figuratie niet weg, ze maakt de herkenning abstract. Hoewel, het is niet haar hand die dit gebaar maakt. Het is de materie die ervoor zorgt dat de werkelijkheid een abstracte constructie wordt toegemeten. Niuman is het medium die de modder aan het kwastje op de drager aanbrengt. Wat de verf daarna met zichzelf gaat doen, ligt buiten haar macht. Zij gaat enkel sturend te werk.
Dus wordt mijn eerdere vraag een andere, namelijk in hoeverre kan de kunstenaar de handen van het werk terugtrekken om toch de schepper te blijven. Een van de werken heeft als titel How far does it go. Een vraag die mij niet alleen bezighoudt wanneer ik naar het werk kijk, maar die evengoed betrekking heeft op de maker zelf. Hoe ver kan Olivia Niuman gaan in het loslaten van de materie, zonder de schepping uit handen te geven? Of is het juist de bedoeling dat de verf haar eigen weg gaat en de maker maar moet zien waar het schip strandt?


De schepper laat los
Eens zijn er lijnen en vlakken gezet, maar dan worden deze losgelaten en dienen ze zelfstandig het beeld te maken. Zoals Adam en Eva ooit op de wereld zijn gezet en daarna zichzelf maar moesten redden. De schepper probeerde nog bij te sturen, maar de mens evolueerde tot wat het nu is: van de natuurlijke werkelijkheid is afstand genomen.
Zo is ook schijnbaar de werkwijze van Olivia Niuman. Ze zet een compositie op, geeft er misschien nog een bepaling of vingerwijzing aan mee. Maar vertelt de materie niet hoe ze wil dat het resultaat zal zijn. Dat bepaalt het werk zelf. Intuïtief kan ze er nog sturing aan geven, mocht het compleet uit de hand lopen. Dat de verf met haar idee aan de haal gaat. Hoewel het de schijn heeft dat de werken in korte tijd zijn ontstaan, is dit geenszins het geval. Soms is Olivia Niuman langere tijd bezig of heeft ze zelfs meerdere werken tegelijkertijd onderhanden. Ze zet nieuwe lagen over bestaande lagen om toch enige invloed te houden, ze bewerkt en verwerkt; want zij is toch de schepper en de schepping zal niet de baas gaan spelen.
De werken zijn lid van de grote familie die Niuman ooit zal nalaten. Ze behouden eenzelfde sfeer, hoewel ze alle verschillend zijn. Dit ligt aan het feit dat zij de maker is en zodoende het DNA van het ene werk overeenkomt met dat van het andere. Ook draagt het feit dat ze aan verschillende werken op hetzelfde moment werkt daaraan bij; ze reinigt de kwast niet en brengt zo de verf van de ene naar de andere drager. Als kijker zie je dat niet, maar je merkt het op in de sfeer en de emotie.


Niuman wil in haar werk de herkenbaarheid uitbannen, maar toch invloed blijven uitoefenen op het resultaat. Daarom geeft ze titels aan de werken die de gedachten van de beschouwer een door haar van tevoren bepaalde richting induwen. Het was voor het observeren prettiger geweest wanneer de werken zonder titel waren opgehangen. Zodoende had ik onbevangen kunnen kijken naar de abstractie en er zelf een realiteit aan kunnen verbinden. Nu is die werkelijkheid voorgeschreven en herken ik in de non-figuratie een figuur, want het oog en de geest willen toch iets zien, hoewel de handvaten ontbreken. Niuman reikt mij de hand om haar wereld te verkennen. Om de elastische vloeistof die de weerbarstige verf toch is, wanneer het in meerdere of mindere mate wordt aangelengd, te beschouwen als levend element.
Het is hoe ik kijk wat ik zie
Evenwel kan ze de realiteit niet helemaal loslaten. Of is het de materie die zich vormt naar de natuur; de verf die zich doet kneden naar een bepaalde figuratie. Is het de materie die zich modder waant, die uit de tube geknepen zich een voorstelling maakt? Want de werkelijkheid is toch het gegeven van waaruit de abstractie ontstaat. Er trekken lijntjes door die zijn terug te vinden, hoe onnavolgbaar en verborgen deze dan ook mogen wezen. In de versimpeling zit altijd nog de schone schijn van de basis die de werkelijkheid vertegenwoordigt.
Of is het de beschouwer die maar met moeite uit de realiteit kan stappen en in iedere vorm een aanknopingspunt zoekt om het beeld te begrijpen? Die beschouwer haakt aan titels die een halve waarheid vertellen omdat het beeld de beleving compleet maakt. Olivia Niuman bant de figuratie niet uit de abstractie. Het aanschouwelijke vormt zich als vanzelf onder haar handen en zij staat het toe, geeft er ruimte aan. Ze probeert niet krampachtig te abstraheren, maar maakt plaats voor de natuurlijke drang die de verf wil gaan, moet gaan.


Vlakken en lijnen worden gaandeweg figuren wanneer ik ze beschouw, als ik goed kijk. Ik herken deze wanneer ik onderzoek en waarneem. Dan ervaar ik in het schijnbaar vormloze vlak – in de vlakke vorm – een zichtbare figuur. Het is net hoe ik kijk wat ik zie. De lagen zijn in beweging en verhouden zich tot stemming en emotie, verhouden zich tot licht en schaduw. Ik sta dit en dat toe en sluit me aan bij de idee van de maker. Dat is kunst, dat maker en kijker samen komen in het beeld. Dat zij elkaar treffen in de compositie. Hallo, ben jij er ook; prettig kennis te maken.
De kunstenaar verwoordt zichzelf in filosofische volzinnen, of althans iemand heeft haar werk een rij diepzinnige gedachten gegeven en op een folder laten afdrukken als een bijsluiter bij de tentoonstelling. Zodoende zijn de composities een gelaagde, om niet te zeggen een dubbele betekenis aangepraat. Een massieve werkelijkheid gegeven die zo vast staat als een eroderende rotspartij. De realiteit vergruist, de werkelijkheid brokkelt af, de echtheid echter blijft bestaan – zo vast als tweemaal twee vier is. De waarheid die voor mij werkelijkheid is. De rotsen, de branding, water splijten zeggenschap. Daar waarheid een rekbaar begrip is, even vluchtig als los zand dat door mijn vingers glipt. Het is niet te kneden of te vormen, het gaat een eigen weg. Die weg, dat pad van eigenzinnigheid van de materie, onderzoekt Olivia Niuman in haar werk.
Hoe ver kan de kunstenaar het werk loslaten om tot een overtuigende compositie te komen? How far does it go.
“Elastic Fluid”, schilderijen van Olivia Niuman bij Afslag BLV (dependance van Museum Belvédère in het centrum van Heerenveen), Minckelersstraat 11, Heerenveen. Van 6 september tot en met 15 november 2026.


Geef een reactie