Welk gedicht Jan Kleefstra bij de opening van de expositie van Marije Bouman heeft voorgedragen weet ik niet. Bij die vernissage in Museum Galerie Heerenveen was ik tot mijn schande en spijt niet aanwezig. Maar ik kan me voorstellen dat het de poëzie uit zijn laatst verschenen bundel “Ruisen van berken” zal zijn geweest. Wanneer ik door het boekje blader en mijn wijsvinger langs de zinnen scheer zoek ik onwillekeurig naar verzen die over een boom of over bomen gaat. Dit omdat de expositie in Galerie MUGA is gerelateerd aan de bomen van Heerenveen. Maar slechts in een serie van vijf werken aan één wand zie ik de vorm van een boom, en ontdek verderop naar het zich laat zien nog een enkele compositie in dat thema. Voor de rest zijn het sferische tekeningen, dansend op het bewustzijn. Werken met gevoel zonder dat deze de werkelijkheid durven raken.


Waar woorden beelden worden
Daarom haak ik in de bundel van Kleefstra niet enkel aan de berk of de kastanje, aan het bos of een rij bomen. De woorden “ik wil het land aan het woord laten / het bewerkte land / in alle tijden alle plagen / ieder zonlicht en haar koude koortsen” kunnen als transparante film over het semi-abstracte werk van Bouman gelegd worden. Die regels zijn echter niet het hele vers, daar horen nog een aantal bij: “waar het woord jarenlang op / onvruchtbare verzen broedde / / de openbaring dat de zee nadert / / aan de rand waarvan / meeuwen nooit als vlinders / de overzijde van het verleden halen“. Het is de sfeer tussen de woorden van Kleefstra die ik vind in de composities van Bouman.
Ik schreef dat onlangs op over “Ruisen van berken” van Kleefstra, deze alinea uit die tekst zou ik naadloos in deze recensie over Bouman kunnen passen. Ik citeer mezelf: “In zijn woorden bemerk ik het ruisen van berken. Kleefstra staat niet op de barricaden, schreeuwt zijn keel niet schor en maakt de luisteraars niet horend doof. Hij omschrijft in bedaarde metaforen en met surrealistische zinnen de heftige emotie bij het verval. Zoals de berken ruisen, ritmisch op de wind fluisterend het verhaal vertellen. Zo dicht Kleefstra in een organisch ritme over zijn ‘Aarde waar de wind waait en het riet buigt’.” Lees dus voor woorden en zinnen vlak en lijn, vormen en beelden.
Eerder besprak ik die gedichtenbundel van Kleefstra, nu sta ik dus tussen de werken van Bouman. Eerst las ik mijn gedachten in en nu kijk ik mijn ogen uit. Wanneer mijn blik langs de werken glijdt echoën de woorden in mijn oren. Want de poëtische tekeningen sluiten aan bij de beeldende gedichten, en andersom, zoals ik al opmerkte. De lyriek is hun beider alibi. De poëzie en de tekeningen verantwoorden elkaar. Met de lyriek als dekmantel staat het hen toe de werkelijkheid los te laten. Ik ervaar dat in de ruimte van MUGA en ondervind het in de gedichtenbundel. “Deze koude dag trekt eenvoudig langs mijn wang / waarvan een ieder zei dat het verwaten / wel een berk moest strelen / / mij sneeuw onthouden is mij tegen het donker wapenen / / dat ik de verte nooit tussen de momenten door / een havik wist te verleiden / mij in een slaperige vlucht te treffen / / zou ik willen soms dat er bos was / en een rand van waaruit alles / damp vleit over gebrekkige schemeringen”.



Het niemandsland van de verbeelding
Heerenveense bomen vind ik letterlijk echter niet in de tentoonstelling, althans niet figuurlijk als voelbare stam met tastbaar bladerdak. Wel zijn die houterige wezens in Boumans tuin, een park op steenworp afstand en een nabijgelegen bos de inspiratie om kunst te scheppen. In de eerste plaats als realistisch figuur, maar sneller gevormd in de eigen stijl van Bouman wanneer de emotie meer belangrijk is dan de werkelijkheid. De vlakken vleien zich in schemerige damp, hoewel de pastelkleuren oplichten in een decor waarop een boom zal misstaan. In de abstracte atmosfeer is Bouman beter op haar plek dan wanneer zij de mist op laat trekken en het beeld meer duidelijk wordt. Niet dat zij geen vaste hand heeft om de werkelijkheid vast te leggen, maar in de emotie spreekt ze duidelijker taal en heeft haar kunst meer waarde. Het is dat grensgebied, het niemandsland tussen figuratie en figuurlijk zijn, het object en het subject, waarvan zij de onmiskenbare bewoner is. Bouman beheerst het schimmige spel van de dageraad en kent de spelregels van de avondschemering. Ook wanneer de dag de nacht openscheurt en de overgang van dag naar nacht opdoemt komen haar werken aan het licht. De bomen worden schimmige individuen wanneer het duister deze omhult. De afschrikkende schaduwen treden als herkenbare gestalten terug bij het moment dat de nacht overgaat in de dag. Dan wordt alles opnieuw klaar en weer helder. Is er geen suggestie, geen vermoeden. Kan ik vertrouwen op mijn ogen, geloven in wat ik beschouw. Maar juist wanneer er onduidelijkheid is, de indruk een illusie schijnt, is er verhaal te maken.
Een landschap van de geest
Want schreef ik eerder over haar werk: “In de non-figuratie onderzoekt zij de essentie van het landschap. De kern van het wezen der natuur. In een summier aantal lijnen en enkele kleurvlakken tekent zij haar contemplatieve emotie bij het landschap in waterverf op papier. Het is geen werkelijk landschap, hoewel dit wel het uitgangspunt is en de inspiratie vormt. Maar door haar blik en uit haar handen is het een landschap van de geest. Geen tastbare waarheid, maar voelbare echtheid.” Beter had ik het niet kunnen zeggen. Ik herhaal mezelf graag: “Het is kijken en laten inwerken. In het zalige niet-zijn ben je niet meteen vriend. Kleuren bewegen over tinten, flarden en korte verfstrepen verhouden zich als vlakken in een collage. Daarin wil het oog een houvast. Maar het hoeft niet te ontdekken, want het kan zo zijn als het is. Bouman fluistert het landschap.“



Tussen echtheid en waarheid
Haar inspiratie is niet verankerd in de waarheid, maar beweegt zich in de sfeer tussen echtheid en versimpeling. De sfeer die zij ervaart wanneer ze tussen bomen is, daaraan geeft ze haar beeld. Het is die verbeelding om op aan te slaan als beschouwer. De boom als verbinding tussen het aardse en het bovenzinnelijke. Geworteld in de grond, de kruin grijpend naar de hemel. Een natuurlijke niet om aarde en hemel bij elkaar te houden, te verbinden. Dat is de gedachte, maar de uitwerking is minder duidelijk.
Deze tekent zich af wanneer ik de realiteit loslaat en me richt op het ervaren van de sfeer die het werk oproept. Dat werk is geen illustratie van de werkelijkheid, maar maakt haar waarheid aanschouwelijk. Het vlak en de lijn suggereren een organische opbouw, maar de vorm gebruikt Bouman als metafoor van de geest, symbool van de gedachte. In haar composities zie ik de werkelijkheid reflecteren, de echtheid zich spiegelen aan een transcendente gewaarwording. De werkelijkheid hoeft niet herkenbaar te zijn om waarachtig te worden. Soms laat juist het onduidelijke meer zien dan wat zich zonder omwegen aan het oog voordoet.
Om het in de woorden van Jan Kleefstra te verwoorden: “De tijd die ik onder mijn berk vind / verspil ik aan gierige dromen / / mijn handen kouder / dan een mussenlijf / / waarom dan toch / bemin ik de vlagen zelf / / vertrap ik maar zo weinig / / verzin ik zoveel liefde“. Want Kleefstra geeft de boom een stem, die stemming verbeeldt Bouman. Op de letter en verfstreek een twee-eenheid, zo lijkt het. Maar dat is mijn interpretatie, misschien wel losgezongen van de waarheid. “Er komt geen eind aan de vlakte / zolang je de randen mijdt”.
“De bomen van Heerenveen”, werken van Marije Bouman bij Galerie MUGA, Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Van 18 oktober t/m 29 november 2026.

Geef een reactie