Categorie: Diversen Expositie

  • Stance, van standplaats naar standpunt

    Van curator B.C. Epker kreeg ik een breedvoerige filosofische tekst over kunstenaars en hun standplaats, de houding tot het maken van kunst en het standpunt van waaruit zij werken. Gevat in het enkele Engelse woord “Stance“. Tevens de titel van de tentoonstelling die ik onlangs bezocht in de Leeuwardense Kunstruimte H47. Een schier eindeloze reeks woorden die de beelden zouden moeten ondersteunen. Om objectief te kijken zal ik deze tekst echter niet tot mij nemen. Toch vertelt dit het nodige over hoe de diverse kunstenaars en verschillende werken zich tot elkaar verhouden. Want loop ik daar rond en ervaar ik de getoonde kunst vind ik niet meteen een rode draad, merk ik niet direct de samenhang. Wat brengt de werken samen in deze ruimte. Welke is de achterliggende gedachte. Dan wijst de tekst van Epker mij de weg. Verbinden de woorden een standpunt aan de beelden, dan koppelen de beelden betekenis aan de artistieke houding in de tekst. Een beeld zou meer moeten zeggen dan duizend woorden. Een woord echter kan leven zonder beeld, waar het beeld een woord laat beleven.

    Kunstruimte H47, Leeuwarden, Stance

    Zo loop ik in gedachten de tentoonstelling nog na en bekijk de werken weer die ik digitaal van Epker kreeg. Beleef ik opnieuw, ervaar ik weer alsof ik voor het eerst de ruimte binnenstap. Over de drempel van Kunstruimte H47 gaat een wereld voor me open waarin ik met diverse werken een verhouding kan opbouwen. Thuis achter de laptop ontdek ik nogmaals die omgeving waarmee houdingen andere inzichten geven. Het is goed werken nog eens te beschouwen om waarderingen te wijzigen. Je hoeft niet aan een ingenomen standpunt vast te houden. Een bepaalde houding kan met de tijd veranderen. De kunst houdt mij bezig. Het ene moment kan ik anders zien dan in een ander ogenblik. Met dat het kunstwerk in beweging blijft en zich ontwikkelt in een spanne van tijd, ontwikkel ik mij en blijft mijn gedachte daarover in beweging. Hoe meer kunstvormen ik tot mij neem des te uitgebreider wordt mijn smaak. Houden van wordt een houding geven aan. Tot iedere kunststijl kan ik een standpunt innemen, elke techniek bepaalt mijn houding. Niet echter wil ik het verhaal erachter kennen, hoewel de achtergrond veelal het nodige duidelijk doet zijn. Bijvoorbeeld hoe het technisch tot stand is gekomen, welke stijl is gebruikt en op wat voor manier de maker zich tot het maken verhoudt. Voorop staat bij mij de beleving. Mij via het beeld kunnen inleven in de ervaring van de kunstenaar bij het bepalen van de houding in het maken ervan.

    Kijken wordt weten

    De mij gezonden tekst geeft tevens inzicht in het zijn van de diverse kunstenaars. De ondergrond waarop gewerkt is. De basis die vruchtbaar is om de bepaalde composities te laten werken. De techniek die een idee tot resultaat maakt. Eigenlijk wil ik mijn beleving bij het werk niet door die kennis laten beïnvloeden. De wetenschap krijgt dan zeggenschap over de emotie. Het kijken wordt weten. Het ervaren is geen belevenis meer. Toch laat ik me wel overhalen de emotie om te buigen in kennis, vooral wanneer de beleving mij onzeker maakt. Ik geen vinger kan krijgen achter hetgeen ik zie. Dan heeft de kunst kunde nodig en zie ik om het hoekje van de waarneming. Dan vormt de wording van het moment het begrip bij de tijd. Kan mijn verliefdheid overgaan in liefde, maar kan op het eerste gezicht tevens een klap in het gezicht worden. Weet ik hoe, wat en waarom verlies ik mijn onbevangen inzicht. De journalist beschrijft het nieuws door het naadje van de kous te ontdekken. Bij de zakelijke beschrijving van kunst komt de onderste steen boven. Een emotionele beschouwing heeft de fijne kneepjes niet nodig. Het is de eigen bespiegeling, het eigen standpunt tot het werk wat dan daaraan woorden geeft.

    Kunstruimte H47, Leeuwarden, Stance

    Een doolhof van standpunten

    “Stance” lijkt een samenraapsel van werken. De drager schijnt de enkele overeenkomst te zijn. Iedere kunstenaar neemt een eigen standpunt in om zich een houding te geven op de standplaats van het moment. Dat is voor iedere persoon inwisselbaar en kan voor elk figuur een andere zijn. Op die manier is de tentoonstelling een doolhof, omdat de individuele kunstenaar een persoonlijke ingang geeft om tot de gezamenlijke uitgang te geraken. Ieder wezen staat op een enkele standplaats om zich een standpunt te bepalen en zich een houding te geven. Dat in woorden te omschrijven is theorie, terwijl de praktijk beelden doet kennen. Een gewijzigde invalshoek hernieuwt het inzicht. Zo maak ik nog eens een rondgang langs de werken en houd ik me voor het geheel te beleven en niet details te ervaren. Dat laatste is ondoenlijk, want mijn blik kan geen kikvors- of vogelperspectief zijn. Ik heb een tunnelvisie en kan dan nog enkel de finesse aan de samenhang verbinden. Een thema is dan een prettig bindmiddel. Dan herinnert het mij “dat er vele standplaatsen, houdingen en opvattingen mogelijk zijn van waaruit we de werkelijkheid kunnen verbeelden, bezingen, beklagen, duiden, benaderen, bevragen, onderzoeken, ontregelen en blootleggen“, volgens de mij gezonden tekst. En “dat er vele perspectieven mogelijk zijn, en vele waardevolle stemmen die nog ongehoord en ongekend zijn. Dat er vele werkelijkheden bestaan waarnaar we nog niet hebben leren luisteren.”

    Luisteren met de ogen

    Luisteren doe ik in het kijken naar de werken. Het geheel lijkt op het eerste gezicht een genoeglijke kakofonie aan beelden. Op zichzelf in de maat en als orkestrale compositie een aangenaam klankbeeld. In het luisteren ernaar leer ik opnieuw te kijken. “Om verschillen te waarderen als een bron van verbeelding, inzicht en mogelijke verandering.” Iedere kunstenaar benader ik op de plek van H47 afzonderlijk, maar of ik dat in mijn eigen omgeving in woorden moet doen is geen sinecure. Een algemene beleving is voor de lezer op de plek. Om dan op eigen benen de tentoonstelling te ervaren. Het persoonlijke standpunt te bepalen om de beleving een houding te geven.

    De kunstenaars aan het woord

    Uit mijn document kan ik de éénregelige beschrijvingen hier nog opnoemen om de lezer toch een inzicht te geven beter te kijken. De gedachte is daarmee wel door een ander bepaald, maar dat is wat ik tevens doe met mijn beschouwing. In dit geval citeer ik wat anderen mij hebben voor gedacht en voeg daar een eigen idee aan toe.

    Hans Bote bevraagt de autoriteit van taal en beeld in boekdruk en letterpress, een industriële techniek die me laat herinneren aan mijn standplaats bij een reclamebureau. Ruimte aan het ongewisse geeft Machteld van Buren, haar composities echter ogen met een vaste hand gezet – wis en zeker. Op zijn beurt toont B.C. Epker de werkelijkheid in vele lagen, dubbelzinnigheden met een vleug romantiek.

    Zeldzame kinderen tonen zich in een mengeling van steendruk en houtsnede, portretten van Susann Hoch die daarmee ruimte maakt voor het andere. Dat andere blijft onzeker. Wat is het? Gabriele Sperlich is onder de indruk van en laat zich leiden door het werkproces. Ze loodst zich door het hout en verwondert zich over wat zich onder haar handen doet ontstaan. Terwijl Witte Wartena aandachtig aanwezig is doordat hij van dat proces van werken het gebruikte materiaal portretteert met waterverf en potlood. Aafke Ytsma blijft bij zichzelf en gaat daardoor eenvoudige verbindingen aan.

    De standplaats is nu aan de Haniasteeg in Leeuwarden. Daar bepalen de kunstenaars door hun werken de houding tegenover elkaar en met elkaar tot de buitenwereld. Zodat ik mijn standpunt kan bepalen, en ieder van ons zich kan verhouden tot het een en ander wanneer we deze ruimte bezoeken. Het losse zand dat ik eerder dacht aan te treffen is netjes aan geharkt. Niet met strakke lijnen zoals in een Engelse tuin of een Japanse niwa, maar in de wilde gaarde zoals we die kennen van de eco-tuinarchitect Louis le Roy. Waar de natuur het wint van de mens. Zo verovert het beeld hier de gedachte en is het woord de lachende derde.

    “Stance” tekeningen en prenten uit Leipzig, Leeuwarden, Marrum & Berlijn. Kunstruimte H47, Haniasteeg 47, Leeuwarden. Van 10 oktober t/m 8 november 2026.

    Kunstruimte H47, Leeuwarden, Stance
    Kunstruimte H47, Leeuwarden, Stance
  • Werkelijkheid als uitgangspunt

    Waar Jan Snijder vertrekt vanuit de werkelijkheid en haar abstraheert tot gevoel, houdt Sabine Liedtke het zichtbare vast, maar tilt het uit de werkelijkheid naar een geconstrueerde, bijna onwerkelijke wereld. Het zijn de kunstenaars die op dit moment te zien zijn in De Kunsthof te Appingedam. Zij verbeelden niet de werkelijke omgeving; zij bepalen het innerlijk landschap. Het terrein van de emotie geven zij een in hun geest passend beeld. Die beeltenis kan schuren aan de werkelijkheid, maar is nooit de realiteit in zichzelf.

    Trekt Jan Snijder met potlood en papier de wereld in, dan schetst hij het zichtbare. In het atelier werkt hij die verbeelde gedachten uit tot een uitdrukking van zijn indruk van dat moment op die plaats. Voor hem heeft die omgeving een plek omdat hij daar, toen en daar, zijn inspiratie opdeed. Vanuit de werkelijkheid dus. Zodoende boetseert Snijder met potlood en penseel het Friese landschap naar zijn hand. Het is het gevoel dat hij heeft bij hetgeen hij ziet, observeert en ondergaat. Die emotie legt Snijder eerst globaal vast in een schets op die plek in dat land. Later wordt die uitgewerkt. Iedere krijtlijn en elke verfstreek geeft de toon, bepaalt de sfeer.

    Hoewel autodidact zou Jan Snijder een zoon van Museum Belvédère kunnen zijn. Hij beweegt zich in dezelfde geest: het Friese landschap, wind, water en wad, niet als afbeelding maar als abstract uitgangspunt. Daarin kan ik naadloos meegaan wanneer ik zijn manier van kijken overneem alsof het mijn eigen inzicht is. Dat kijken, daar gaat het bij Jan Snijder in eerste instantie om. Hij ziet, neemt waar, heeft daar een idee bij. In klad neemt hij dat mee naar huis om het in het net uit te voeren. Dat gevoel kan door de gedachte echter vertroebelen, in de tijd door de geest worden bijgeschaafd. Dat is juist wat de abstractie doet: het hoeft niet te kloppen met de zichtbare werkelijkheid als het maar parallel loopt aan de emotie.

    Abstractie als herinnering

    Abstracte ingevingen bij werkelijke observaties. Zo overdenkt Snijder de omgeving. Hij gebruikt elementen uit het landschap zonder deze in perspectief te zetten. De onderdelen zijn nauwelijks herkenbaar, maar nog wel is de werkelijkheid eruit af te leiden. De uitsnede is tijdloos, zonder plaatsaanduiding, van overal. Het is niet de essentie van de zichtbaarheid, maar het wezenlijke van de emotie daarbij. Iedere vlek, veeg of lijn stuwt mijn blik een nieuwe richting in. Er is veel te zien en genoeg te beleven in het werk van Jan Snijder. Het inspireert tot opnieuw kijken, nog eens kijken. Stilstaan en terugblikken.

    De details bouwen met elkaar een ondervonden landschap op, niet naar de waarneming in beeld gebracht, maar als het gevoel bij die plek, die plaats. Daarbij hoef ik niets van de werkelijkheid te herkennen. Er kan een herinnering aan een vorm zijn, zodat ik mijn emotie kan zetten tegen die van Snijder. Mijn beleving is de herbeleving van zijn ervaring. Niet door zijn ogen kijk ik naar wat ik zie, maar door zijn geest beleef ik wat ik ervaar in zijn werk.

    Jan Snijder is van de ratio, van het begrip voor het landschap, de natuur. Om daarop grip te krijgen leert hij de kijker zijn werk begrijpen. Niet met uitgesproken dwarse abstractie: in zijn composities is altijd nog de aanleiding tot het beeld te herkennen. Zijn onderzoek kan mijn beoordeling zijn. Hij kijkt voor mij, ik zie hem na.

    Een werkelijkheid die niet werkelijk is

    Ook Sabine Liedtke beleeft het landschap niet emotieloos. Maar haar gevoel beweegt zich als het ware in tegengestelde richting van dat van Snijder. Zij houdt vast aan het zichtbare, vertaalt dit echter niet in een realiteit. Het is wel werkelijk wat ik zie in haar verbeelding, maar die werkelijkheid is als een folly: een zorgvuldig opgebouwd beeld dat herkenbaar is, maar nergens helemaal werkelijk wordt.

    Zoals die beelden van Liedtke zijn te benoemen, laat zij de eindigheid in haar werk doorwerken en zet zij de composities in de eeuwigheid. Het is haar hemel, haar leven na de dood. Uit het nest als kraamkamer vliegt het leven om even later de dood te vinden. Waar het ei het wezen belooft, is de dood nooit ver weg. Schijndood, zacht, kan een wezen zonder leven zijn. De levenloze vogel, dode dingen als afgebroken takjes. Waar ik bij andere, niet met name te noemen kunstenaars, echte takjes als kunst waarneem heeft Sabine Liedtke deze getekend, stuk voor stuk.

    De vogel ligt er mooi bij, de snavel toe en de veren gladgestreken alsof afgelegd door de doodgraver. De dood wordt een gaaf antwoord op het leven. Niet mooier dan het is, maar meer toegankelijk door het lijk af te zonderen, afzonderlijk te laten zien. Dat is wat Sabine Liedtke doet: het onderwerp apart zetten, het van de bestaande context halen en het vervolgens uitzonderlijk in het niets in beeld brengen. Isoleren om beter te kijken, om in te kunnen zoomen op het onderwerp. Het vakkundige ontwerp bestuderen en de gedetailleerde uitwerking aanschouwen.

    Van voorstelling naar denkbeeld

    Echter, in de gemeenschap van de natuur is dan wel het detail te bestuderen; het samenzijn vormt de omgang met elkaar. Bij een hoop takken kun je een afzonderlijke ent oplichten alsof Mikado het spel is. Losse takjes op een rij turven het leven. De natuur schrijft de jaarringen van zich af en weet zodoende hoeveel tijd van zijn er nog is, met het klimaat in gedachten.

    Bij de composities van Liedtke meanderen mijn gedachten tussen voorstelling en denkbeeld, van werkelijkheid naar de opvatting daarover. Mijn idee van leven en dood reflecteert in haar werk. Waar Snijder de werkelijkheid door zijn emotie vervormt, past Liedtke het zijnde aan haar concept van die realiteit aan. De werkelijkheid van Jan Snijder is abstract omdat zij een gevoel verbeeldt, maar de werkelijkheid van Sabine Liedtke zweeft daarboven. Het irrealisme schijnt onwerkelijk, maar is in metafoor de ware werkelijkheid.

    Een eigen weg

    Kortom, het werk van beide kunstenaars is uniek in zichzelf. Zij kunnen wel beïnvloed zijn, gedreven vanuit een andere geest, en zich daardoor hebben laten leiden, maar zij gaan daarmee een eigen weg. Want zowel Jan Snijder als Sabine Liedtke staan in een traditie, zetten sporen in de kunstgeschiedenis. Zij geven een persoonlijke draai aan wat eerder is uitgesproken en afgebeeld. Zij groeien in een eigen stijl en borduren individueel voort op de thema’s landschap en natuur. Hoewel hun werken een realistische basis hebben, draait het uiteindelijk om het gevoel dat zij oproepen.

    Tentoonstelling schilderijen van Jan Snijder en tekeningen van Sabine Liedtke bij De Kunsthof, Blankenstein 2 in Appingedam. Van 15 augustus tot en met 4 oktober 2026.

    Foto’s © Gerbert Jonkman

    De Kunsthof, Sabine Liedtke, Jan Snijder
  • Kerken in de kerk

    Hoewel Gerrit Terpstra in zijn kwetsbare, zoekende en vaak uitbundige jaren, waarin de wereld voor het eerst werkelijk van hemzelf leek te worden, afscheid nam van kerk en geloof, is de fascinatie voor de Bijbelse verhalen en christelijke symbolen gebleven. Nu hij in de jaren is waarin ervaring zich opstapelt en het leven, met alle wendingen en tegenstellingen, steeds meer vorm krijgt, staat hij op het standpunt dat de waarden die de kern van de religie vormen, gekoesterd moeten worden. “Er is zoveel mysterie rond het bestaan dat we verbeelding nodig hebben om het leven aan te kunnen.”

    Het geloof blijft

    Ondanks dat de religieuze overtuiging naar de achtergrond is verdwenen, zijn de waarden en vragen die ermee verbonden zijn in zijn werk blijven doorwerken. Het is een manier om naar het bestaan te kijken: verwondering, mysterie, eindigheid, betekenis en de behoefte aan verbeelding. Hoe uiteenlopend de verschijningsvormen ook zijn, in het werk van Gerrit Terpstra gaat het steeds weer om de vraag wat de dingen, de tijd en uiteindelijk het menselijk bestaan betekenen.

    Het gevoel hoeft niet los van het beeld te worden ingezet; het beeld moet het gevoel oproepen. Ik hoef niet eerst te weten welk religieus verhaal Terpstra bedoelt om iets van mysterie, verwondering, eindigheid of troost erin te ervaren. Daarin zit eigenlijk zijn positie als kunstenaar: verbeelding als middel om iets te benaderen wat zich niet rationeel laat verklaren. De religieuze gevoelswaarden vormen een onderlaag waarop zijn beeldtaal tot stand komt. En die is veelvormig, verhalend en existentieel.

    Hij vult zijn verwondering met kunstwerken die er volgens hem toe doen en die aanspraak maken op mijn emotie. Ik kan het doorzien en er waarde aan hechten, maar het ook afwijzen omdat ik niet doordring in de verdieping. Nu staan de symbolen mij niet vreemd voor ogen, omdat ik eenzelfde kerkelijke achtergrond heb als Terpstra. En hoe hij deze belijdenis vormgeeft, geeft handvatten om dat verhaal in gedachten terug te halen. De kunstenaar presenteert geen christelijke beelden, maar weeft het geloof zodanig in zijn werk dat het voelbaar wordt. Het kan plaats hebben binnen kerkmuren.

    Gekruid met het zout der aarde

    Het werk van Terpstra is voor een belangrijk deel ontstaan in een kerkzaal, omdat hij zowel de kerk van Sandfirden als het kerkje van Ginnum heeft gehuurd en er zijn atelier in heeft gevestigd. Misschien is het daarom dat zijn werk gekruid is met het zout der aarde. Het geurt naar vertrouwen en smaakt naar psalmen, omdat de eredienst nog echoot tussen de muren van de zaal die voorheen als kerk dienstdeed. Die werkplek verbindt hem als vanzelf met de Stichting Alde Fryske Tsjerken. Deze stichting bezit 58 kerken in Friesland die voor de toekomst behouden moeten blijven. Het zijn geen monumentaal grote gebouwen, maar de ruimte van de kleine kerken heeft wel iets monumentaals.

    De kerk als monument

    Op het moment dat de stichting het vijftigjarige bestaan viert en 55 kerken in de catalogus heeft, vat Terpstra het plan op om al deze gebouwen van de buitenkant te vereeuwigen. Dat idee beantwoordt aan zijn behoefte aan verhaal en betekenis. Het persoonlijke loopt samen met het historische en universele aspect van het Friese zijn. Hij bezoekt alle 55 kerken, laat de gebouwen op zich inwerken en maakt er lino’s van, gebaseerd op tekeningen en foto’s die hij ter plaatse heeft gemaakt. Dit is niet alleen een documentaire onderneming; gezien zijn bredere fascinatie voor religie en symboliek heeft een dergelijk kerkelijk landschap in zijn oeuvre bijna vanzelf een diepere betekenis.

    Van de ingesneden platen drukt hij een kleine oplage, die afzonderlijk wordt hergebruikt door de afdrukken al dan niet in te kleuren. De serie toont een levendig overzicht van historisch bezit dat onderhoud verdient. Terpstra plaatst de gebouwen boven ooghoogte, zodat de beschouwer ernaar opkijkt. Terwijl wij daar nu anders naar kijken, nam de kerk deze hogere plek in het dorp en de omgeving in. Men had ontzag voor haar en respecteerde de kerk als gemeenschap der gelovigen. Nu dat allemaal enigszins in de schaduw uit het licht is komen te staan, de Nederlander minder gelooft, raken kerken verlaten en verliezen zij hun oorspronkelijke functie. Ze blijven wel als monumenten van een rijk geloofsleven in het landschap staan, door de bemoeienis van stichtingen die streven naar behoud.

    Het boekje 55 Alde Fryske Tsjerken is een eerbetoon aan het monument kerk. De techniek van het snijden van linoleum staat een gedetailleerde beschouwing van de architectuur in de weg. Maar juist daardoor wordt de vinger gelegd op het monumentale karakter van de kerkgebouwen. De bouwwerken worden grootser aangezet dan ze in werkelijkheid zijn. Vooral de torens gutst Terpstra bombastisch uit het materiaal. Door de zwarte afdrukken in te kleuren haalt hij deze vervolgens van dat voetstuk en plaatst de kerken tussen de mensen en geeft hij ze terug aan de mensen.

    Terug in de kerk

    In de Bonifatiuskerk van Ter Idzard is een deel van de serie tentoongesteld in het kader van Tsjerkepaad, de jaarlijkse rondgang langs kerken die zich daarvoor buiten de zondagse eredienst om openstellen voor het publiek. Er worden diverse culturele activiteiten opgezet om het volk te onderhouden, dat daarbij de kerken kan bezichtigen. Het werk van Terpstra is dus gekozen voor de tentoonstelling in Ter Idzard. Daar toont hij niet alleen zijn lino’s, maar tevens de variaties die hij op het thema heeft gemaakt. De afdrukken zijn verwerkt in wandkleden die veel weg hebben van quilts. Voortdurend staat daarin de kerk centraal, en ook het geloof wanneer het kruis tussen koude kleuren warm naar voren komt. In het oog springen grote uitgevouwen leporello’s. In de harmonicaboeken krijgen de kerken een plek in het landschap toebedeeld alsof het een dorp met enkel kerkgebouwen betreft. Het is een surrealistische omgeving; het is niet zoals het lijkt, maar het had wel zo kunnen zijn.

    Het werk van Gerrit Terpstra is op de juiste plaats in deze voorheen religieuze omgeving. De zaal ademt nog de sfeer van weleer, ook al omdat de preekstoel en het pijporgel met de kleinste orgelgalerij van Nederland hun plek hebben behouden. Het is de sfeer waarin het werk van Terpstra correct kan ademen. In deze entourage is het gemaakt, in dit domein hoort het thuis. Kerken in de kerk, alsof Terpstra vertrouwen heeft in verbeelding. Hij geeft evenwel slechts het omhulsel weer, maar pakt in de variaties het kleinood uit.

    55 Alde Fryske Tsjerken. Gerrit Terpstra, linodruk/aquarel. Uitgave Wijdemeer Dokkum 2023. Tentoonstelling in Bonifatiuskerk, Idzardaweg 61, Ter Idzard. In kader van Tsjerkepaad 2026 van 4 juli tot en met 5 september op zaterdag van 13.30 tot 17.00 uur.

  • De plaatjes van Verkade, die gaan erin als gesneden koek

    De Nederlander is een verzamelaar. Vrijwel alles wat los en vast zit, kan onderdeel worden van een collectie. Kijk maar op de verzamelaarsstartpagina op internet: van kunst en antiek, postzegels en munten tot sigarenbandjes, luciferetiketten en sleutelhangers. Wat voor de buitenstaander soms weinig waarde lijkt te hebben, kan voor de verzamelaar juist grote emotionele betekenis hebben. Het gaat immers niet altijd om de financiële waarde, maar om het plezier van het bijeenbrengen en compleet maken.

    Ook de commercie weet die verzamelwoede al lang te benutten. Supermarktketens lokken klanten met spaaracties waarbij producten of plaatjes aan een collectie kunnen worden toegevoegd. Het verlangen te verzamelen en een serie compleet te krijgen, is daarbij een krachtig middel voor klantenbinding.

    Verzamelen als lokmiddel

    Meer dan een eeuw geleden was het echter nog ongebruikelijk om reclame en verzamelen zo met elkaar te verbinden. De firma Verkade bracht daar verandering in en zette het verzamelen van plaatjes in gang. Met de plaatjes die bij haar producten werden verstrekt en in albums konden worden geplakt, ontstond een fenomeen dat zou uitgroeien tot een ware rage. Daarmee kreeg de liefde voor de Nederlandse natuur een bijzondere plek in de huiskamer en kwam de ‘gewone’ Nederlander bovendien in contact met kunst.

    Generaties zijn opgegroeid met de plaatjes van Verkade. Kinderen verzamelden en ruilden de plaatjes en leerden zo over de natuur en het landschap. Niet alleen de plaatjes trokken de aandacht, ook de verhalen in de albums gaven de verzameling meerwaarde. De bekende auteur Jac.P. Thijsse had een persoonlijke en ontspannen schrijfstijl die vrijwel iedereen aansprak. Zijn teksten lijken tijdloos, maar blijken dat achteraf voor wat betreft de onderwerpen niet te zijn. Veel plekken die door schrijver en tekenaar werden besproken en verbeeld, verdwenen in de loop van de tijd. Door industrialisatie en expansie werden idyllische stukjes Nederland door de vooruitgang opgeslokt.

    Verkade, Voerman, WBOOKS

    Het is daarom dat het boek over de Verkadealbums, verschenen als catalogus bij de tentoonstelling in het Voerman Stadsmuseum Hattem, als titel Mijn gedroomde Nederland kreeg. Zoals het Nederland van honderd jaar geleden is afgebeeld, zo zal menigeen het graag terugzien. De droom is echter welhaast een nachtmerrie geworden, hoewel hoogleraar Theo Spek een hele rij gebieden opnoemt die verrassend gaaf zijn gebleven. In het nawoord van de uitgave breekt hij een lans voor het behoud van de landschappelijke schatten die ons land nog altijd bezit. “Niet als museumlandschap of natuurreservaat, maar als levende en veranderende landschappen waar plek is voor nieuwe functies. (…) Het verleden heeft zo bezien dus veel toekomst. En de albums van Verkade en de wondermooie afbeeldingen van Voerman daarin vormen daarvoor de blauwdruk.”

    De magie van de Verkadeplaatjes

    Kleinzoon Peter Voerman probeert de magie achter de populariteit van de door de firma Verkade aan het begin van de twintigste eeuw in omloop gebrachte plaatjesalbums te ontrafelen. Natuurlijk staat hij daar niet helemaal onbevooroordeeld in als telg van deze kunstzinnige familie, maar hij heeft de ideeën, de inspiratie en de liefde voor het vak wel uit de eerste hand. Zijn opa is de zoon van de bekende IJsselschilder Jan Voerman sr. uit Hattem. Deze jr. rolde bij toeval in de productie van de Verkadealbums doordat zijn vader er niets in zag en zijn zoon naar voren schoof: “Ik bemoei me niet met die kleine dingen.” Omdat het in juni 2026 vijftig jaar geleden was dat opa Jan jr. overleed, kreeg kleinzoon Peter de kans om het verhaal achter zijn Verkadeplaatjes verder uit te zoeken en er een tentoonstelling van te maken.

    In eerste instantie wordt in het boek het ontstaan van de Verkadefabrieken in Zaandam belicht en daarna het idee achter de Verkadealbums. De heldere kijk op de historie van deze vorm van commerciële activiteit geeft de uitgave een bijzonder karakter. Het is niet enkel een boek dat de plaatjes in het zonnetje zet, maar de auteur graaft ook dieper in de geschiedenis en de achtergrond ervan. “En willen wij zo gaarne, dat de plaatjes niet alleen de verzamellust der kinderen zouden bevredigen”, schrijft grondlegger van het bedrijf Ericus Verkade, “maar ook dat ouders en anderen er vreugde van zouden hebben.” En dat plezier hebben, meer dan honderd jaar later, de ouders en anderen nog steeds. Vooral omdat het de natuur is die tot onderwerp is gemaakt en de schoonheid van het buitenleven ook nu weer volop in de belangstelling staat. “…wij zouden een vertelling trachten te geven van het jaar, van de verschillende jaargetijden, van bloemen, vogels, vlinders, kevers, die overal te vinden zijn in ons kleine land, doch maar door enkelen gekend.”

    Verkade, Voerman, WBOOKS

    De Verkadealbums zijn meer dan slechts een middel om de verkoopcijfers omhoog te jagen. Door de kennis van zaken van auteur Thijsse en de zichtbare liefde voor de natuur van de kunstenaars zijn het welhaast leerboeken, zo niet studieboeken. Nadat de natuur door het jaar heen en van iedere windstreek in Nederland is behandeld, verschuift de focus naar de dorpen en de steden, de grote rivieren, kamerplanten en het dierenleven in Artis.

    Het korte levensverhaal van Jan Voerman jr. en de biografie in vogelvlucht van Jac.P. Thijsse geven het boek van Peter Voerman een gelaagd accent. In zijn verhaal volgt de lezer de ontwikkeling van Jan jr. om de schoonheid van de natuur in zijn kunst weer te geven. Hij geeft alleen weer wat hij ziet, voegt niets toe en doet er niets aan af. Het beeld moet echt zijn, naar de waarheid werkelijk.

    De natuur door de ogen van Voerman

    De plaatjes voor Verkade zijn voor Jan Voerman jr. de opstap naar vrij werk. De opleiding tot tekenaar krijgt hij van vader Jan sr., maar hij ontwikkelt een eigen signatuur. In de reeks plaatjes documenteert hij de Nederlandse natuur en in zijn vrije werk legt hij het Voerman-leven vast. De plaatjes in Mijn gedroomde Nederland illustreren dat duidelijk. Zijn liefde voor het vak en de natuur spreken daarin boekdelen. Interessant is uiteraard om te vergelijken wat er toen was en wat er nu is. Dus om te zien wat er over is van de natuur en de omgeving zoals Thijsse deze heeft beschreven en Voerman en de andere tekenaars hebben vastgelegd. Kleinzoon Peter treedt daarom letterlijk in de voetsporen van opa Jan om ook dit aspect van de Verkadeplaatjes te onderzoeken.

    “Het landschap op de Verkadeplaatjes ziet er zeer idyllisch uit. Veel mensen bekijken ze met nostalgie, een verlangen naar vroeger”, schrijft Peter Voerman. Misschien is dat wel de magie van de plaatjes: destijds de natuurlijke schoonheid onderkennen en nu een heimwee naar dat fraaie, kleinschalige landschap waarin de natuur meer ruimte heeft, doordat er minder mensen, huizen en wegen zijn. “Wat de reeks Verkadealbums ons nalaat is een prachtig beeld van het Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw.” De plaatjes laten echter niet de pijn zien die er in die tijd was. Nostalgie is herinnering waaruit de pijn is verdwenen, schrijft Theo Spek. “De zon scheen heel vaak ook niet, ook al lijkt dit op veel albumplaatjes vaak wel het geval te zijn geweest.” Maar pijn doet de producten van Verkade niet verkopen.

    Verkade, Voerman, WBOOKS

    Mijn gedroomde Nederland is een lofdicht op het werk van Jan Voerman jr. en de Verkadealbums. In die albums kan men nu dromen van dat Nederland van toen. Vroeger, toen alles beter was en mooi, schoon en lieflijk. Maar in het boek wordt ook de andere kant van die schoonheid belicht. Het geeft een compleet beeld van deze manier van verleiden door reclame, een manier om de consument aan producten te binden. De verzamelaars verorberen in die tijd veel rollen beschuit en pakken koek om zo snel mogelijk de albums met 144 plaatjes compleet te krijgen. Kinderen smeken hun ouders om koek en nog eens koek. De plaatjes van Verkade: die gingen erin als gesneden koek.

    Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. & de Verkadealbums. Tekst: Peter Voerman, Marga Coesèl, Theo Spek. Uitgave bij gelijknamige tentoonstelling in het Voerman Stadsmuseum te Hattem. Van 8mei tot en met 4 oktober 2026. Uitgave WBOOKS, 2026.

    Verkade, Voerman, WBOOKS
  • Christiaan Kuitwaard: waar stilte zichtbaar wordt

    Hij heeft bij wijze van spreken vanuit de schaduw het vretende licht de ruimte gegeven. Op het moment echter dat dit licht alle donkerte had opgegeten veranderde Christiaan Kuitwaard zijn standpunt en breidde zijn gezichtsveld uit van het kopje op tafel tot het landschap bij Cornwall of de petgaten in De Deelen. Nog altijd is het licht wel de leidende factor en de verstilling het uitgangspunt. Dat is te aanschouwen in de tentoonstelling “Christiaan Kuitwaard – stilteschilder” in Museum JAN. In Amstelveen toont Kuitwaard een representatieve dwarsdoorsnede van zijn oeuvre. Het is derhalve een overzicht van ruim dertig jaren noeste arbeid in het atelier achter zijn huis in Oldeberkoop. Maar ook gaat hij wel het veld in om en plein air de stilte vast te leggen.

    Licht dat stilte schept

    Het licht dat schaduwen maakt van waaruit vormen opdoemen boeit Kuitwaard mateloos. Uit die vlakverdeling bouwt hij in eerste instantie zijn composities op, die schuren tegen de abstractie in de zin van versimpeling van het beeld. Door de werking van schaduw aangestoken door het licht komen voorwerpen aan het licht. Maar ook in de donkerte weet de vorm zich te manifesteren door een schijnsel op te vangen. Die tweestrijd, waarin het licht de duisternis ruimte ontneemt, voltrekt zich in stilte. Dat niet-geluid klinkt door in het werk. De serene stilte schreeuwt zich van de dragers.

    Hoewel de tentoonstelling mensen trekt die zich willen wentelen in de stilte van Kuitwaard en zodoende afleiden van het ervaren ervan, kan ik mij concentreren op de werken omdat deze door vorm en inhoud de aandacht versterkt vasthouden. In iedere compositie kan ik mij laven aan wat de schilder met zijn werk verbeeldt. De stilte in zijn schilderijen straalt rust uit, of het nu de schittering van licht op water is of het rumoer van stammen in het bos, het rinkelen van kopjes of het ruisen van de wind. Alle drukte komt tot rust in de werken van Kuitwaard, zoals de tijd stopt in een schilderij. Het is een moment van contemplatie, alsof zich een vesper in het kunstwerk voltrekt: een verstilde ontmoeting van licht en donker.

    In het getoonde overzicht ziet de beschouwer de schilder groeien in zijn werk. De ingeslagen weg lijkt een beperking te zijn, maar opent juist ongedachte perspectieven. Het licht speelt altijd een rol in de kunst bij elke kunstenaar. Zonder licht is er immers geen beeld en kan het penseel aan de wilgen. Kuitwaard echter gebruikt dat licht niet om de werkelijkheid uit te drukken, maar om een emotie vast te leggen. Ieder schilderij en elke tekening geven een gevoel bij het onderwerp weer. Een moment van ontroering dat de kunstenaar wereldkundig wilde maken. Het is zijn manier van communiceren. Zijn wil om duidelijk te maken dat gewone dingen heel bijzonder zijn. Het zijn de kleine dingen die het hem doen…

    Het kopje en de schotel hebben van zichzelf al een bepaalde stilte in zich. Dat gebruik legt Kuitwaard niet vast, maar juist het nabeeld dat in het netvlies brandt en gezien wordt wanneer ik mijn ogen sluit. Dan opeens verliest het voorwerp de oorspronkelijke betekenis en leeft het dode ding. Water is van zichzelf nooit zo vlak als een spiegel. Er is altijd wel een rimpeling van wind of schittering van zonlicht, schaduw op en in het water. Kortom, water is voortdurend levend en in beweging. Christiaan Kuitwaard echter legt dat rumoer stil, maar behoudt de dynamiek. Het is alsof dat verbeelde water nog steeds kabbelt en klotst. Het is de kracht van de kunstenaar om beweging stil te leggen in versteende stroming; de beschouwer verplaatst de penseeltoets in gedachten.

    Het ritueel van de maandag

    Bij deze tentoonstelling is een derde deel in de reeks white box paintings verschenen. De 277 werken daarin opgenomen, de nummers 392 tot 668, worden integraal in het museum getoond. Uit nood geboren, schrijft curator Gijsbert van der Wal in zijn voorwoord. “Kuitwaard zat vast (…). Als op maandagochtend zijn echtgenote naar haar werk en zijn kinderen naar school waren, moest hij zichzelf weer aan het schilderen zetten en dat kostte weleens moeite – want wat dan precies, en hoe, en waarom eigenlijk.” Om zichzelf te stimuleren en activeren besloot hij op iedere maandag na die specifieke maandag in september 2010 een klein stilleven te maken. Daarvoor bepaalde hij de randvoorwaarden die na verloop van tijd werden opgerekt. Nog altijd echter moet het voorwerp, ook na nummer 668 van 30 oktober 2025, in één dag op papier of doek staan. Het is langzamerhand een ingesleten routine geworden die het schilderen als vanzelf op gang brengt.

    Of zoals Gerbrand Bakker zijn zeer korte verhaal over een op de kop gezet kopje eindigt: “In mijn binnenste roert zich iets, precies zoals Kuitwaard met de white box paintings zijn werkweek in beweging zet.” Bakker is één van de elf schrijvers die hebben bijgedragen aan het boek. Ieder heeft een stilleven gekozen om er iets van te vinden. Het geeft een verrassende kijk op de serie werken. “In deze beker zit niets”, reflecteert Paulien Cornelisse. “Hij is leeg, al zou je kunnen zeggen dat de achtergrond het glas vult. En is de beker er zelf eigenlijk wel? Alleen de weerspiegelingen zijn te zien. Het is een herinnering van een beker die ooit ergens stond, die ooit door iemand helemaal werd leeggedronken.”

    De wereld opnieuw verbeeld

    Voor het wekelijkse ritueel kan ieder voorwerp en elk ding in de huishouding worden gebruikt. Alles wat maar zijn blik kruist en waar zijn oog aan blijft haken, kan onderwerp van verbeelding worden. Het voorwerp maakt hij zich eigen, alsof het onder zijn handen opnieuw ontstaat. De serie is zo langzamerhand een kunstwerk op zich geworden, waaronder de kunstenaar zijn handtekening nog niet heeft gezet. Het is niet af en zal dat misschien nooit zijn. Het is dan klaar wanneer de maker uit de tijd gaat. Echter zal het geen punt zijn, maar een komma. Een onvoltooide compositie, als de Symfonie in b-klein, D 759, van Franz Schubert. Ooit aan begonnen maar nooit af hebben kunnen maken.

    De stilte als monument

    In een strak raster gehangen vormen de kleine schilderijen samen een monumentaal tableau, waarin de herhaling niet tot monotonie leidt, maar tot verdieping. De verstilde werken drukken zich rumoerig uit langs de wanden van JAN. De blik schiet alle kanten op en je kunt je nauwelijks concentreren op een enkel werk in de serie, omdat een andere afbeelding alweer de aandacht opeist. Tot rust kom ik bij de afzonderlijke werken uit het oeuvre van Kuitwaard. Zoals het zicht vanuit het atelier over de tuin naar het woonhuis. Geschilderd in elk jaargetijde met een eigen karakter van steeds hetzelfde beeld. Wat zal deze aanblik de schilder rust geven, turend door het raam de natuur van de wilde tuin in. Die contemplatie, dat beschouwend kijken, ligt in ieder werk besloten. In de essentie van het zien, uit de onderzoekende blik wordt een meditatief moment vast gelegd. Vrat het licht zich een weg door de schaduw; Kuitwaard laat de werkelijkheid goed smaken.

    “Christiaan Kuitwaard – Stilteschilder”, tentoonstelling bij Museum JAN, Dorpsstraat 50 te Amstelveen. Van 11 april tot 13 september 2026. “277 WBP, 11 ZKV”, 277 white box paintings & 11 zeer korte verhalen. Uitgeverij Wijdemeer, 2026.

    [zaalfotoos Eddy Wenting]

  • Een tekenkabinet vol verwondering

    De fysieke presentatie mag dan zijn afgelopen, gelukkig hebben we de foto’s nog. En de catalogus die mij door curator Manja van der Storm is toegestuurd. De werkelijke aanwezigheid van de tekeningen laat zich echter niet in een boek vangen. Toch zal ik het daarmee moeten stellen. Het heeft uiteraard meer waarde de tekeningen in de werkelijkheid te bekijken, om het aanzien en de beleving, het karakter en de uitstraling ervan aan te voelen. Toch geven het boek en de webshop een goede indruk van wat het Tekenkabinet zoal te bieden heeft.

    Ooit boog ik mij al over het kabinet bij eerdere presentaties. De door kunstenaar Van der Storm geïnitieerde tentoonstelling van tekenwerk op klein formaat (maximaal A4) beleeft inmiddels haar veertiende editie. Feitelijk kan ik deze teksten welhaast ieder jaar overschrijven en mijzelf citeren.

    Wat goed werkt, verandert niet

    Er verandert namelijk weinig aan de opzet, omdat deze staat en dus niet hoeft te worden gewijzigd. Never change a winning team: wat goed werkt moet je niet veranderen. De doos is duurzaam, enkel de inhoud kan telkens wijzigen. Er is een kern van kunstenaars die voortdurend opnieuw nieuw werk inlevert. Om die as draait dan de inbreng van wisselende deelnemers. Het zijn er veel, te veel om in deze tekst afzonderlijk te benoemen. Daarom is het zaak het Tekenkabinet als geheel te beschouwen. Soms een lade open te trekken en te zien wat er in zit. Maar geen bespreking per individu, om aan anderen geen afbreuk te doen.

    Voorheen omschreef ik het Tekenkabinet als staalkaart van de tekenkunst. “Het meldt op de website geen galerie, geen kunstenaarsinitiatief, collectief of vereniging te zijn – kunstenaars worden geen lid, maar deelnemer per editie. Het is een onafhankelijk podium voor grootse hedendaagse, autonome tekenkunst op klein formaat. Tentoonstellingen, webshop en de daarbij behorende catalogus geven aandacht aan diverse stijlen binnen de tekenkunst.”

    Iedere tekening een eigen meug

    Als een kabinet met laden, een puntzak vol snoep. “Eigenlijk geeft iedere la die ik van het kabinet opentrek een nieuwe verwondering. Een ander helder zicht op de kunst van het tekenen. Ieder snoepje uit de zak heeft een eigen meug, geeft een persoonlijk genot. Het Tekenkabinet houdt van tekenkunst zoals ik van al het lekkers in die puntzak snoep houdt. Het toont daarom jaarlijks een selecte collectie, want uit de aanmeldingen zoekt het Tekenkabinet representatief werk waarin het tekenen tot recht komt.”

    Gaf ik het Tekenkabinet als ministerraad tekenbevoegdheid.  Kleinkunst, want het is lange tijd het ondergeschoven kind in de kunst geweest. Kunst met een kleine k. Het deed ertoe als schets voor het echte werk, voor de kunst met een grote K. Maar onder meer door stimulatie van Tekenkabinet en de acties van galeries gespecialiseerd in tekenkunst groeit het tekenen groter en wordt volwassen.”

    Zette ik het op een platform voor autonome tekenkunst. “Het is een reisgids om het zich vrij gevochten land van de tekenkunst tot in elke uithoek te ontdekken en leren kennen. Waarschijnlijk zijn nog niet alle facetten belicht, maar het tekenkabinet laat wel veel kanten van deze kunstvorm zien. Het is een letterlijk en figuurlijk kleurige opsomming.”

    Het papier als vruchtbare grond

    Zo constateer ik, mijn verzameling catalogi door de verschillende jaren heen doorbladerend, dat de tekenkunst zoals gepresenteerd door het Tekenkabinet een groei doormaakt. Het papier is een vruchtbare grond waarop deze manier van uitdrukken zich kan ontwikkelen. Al lang is potlood en inkt, krijt en kool geen schetsmateriaal meer als voorstadium van een volwaardig kunstwerk. Er wordt naar hartenlust met het medium geëxperimenteerd. Vanuit de werkelijkheid wordt vereenvoudigd en via een abstracte weg keert men terug naar de realiteit. Alles is mogelijk en alles wordt gebeurlijk.

    De catalogus, de webshop en de pop-uptentoonstellingen, zijn een visitekaart voor het tekenen. Nu de expositie is afgelopen, kunnen de werken blijven schitteren in druk en langs de digitale weg worden gekocht. Van iedere kunstenaar is in de catalogus een representatief werk opgenomen, geselecteerd door de organisator uit het aanbod. Daarbij staan titel, techniek en formaat vermeld. Tevens is het contact in de vorm van een webadres opgenomen, zodat de eerste kennismaking een verder onderzoek mogelijk maakt. Zo is er door de jaren heen een waaier aan mogelijkheden binnen deze manier van kunst bedrijven ontstaan. Een dwarsdoorsnede van de Nederlandse tekenkunst, een rijk palet, een kleurige bloemlezing. Over het hele spectrum is een typerend beeld geschetst.

    Het beeldmerk van het Tekenkabinet

    Aan de opzet en de presentatie is weinig veranderd. Het idee ontstond en kreeg een uitwerking die een stevig fundament bleek, voldoende om vaste grond onder de voeten te krijgen en te behouden. Wat enkel wijzigt, is een opvallend detail: het beeldmerk van het Tekenkabinet. Daarin komt telkens een onderdeel van de tekenpraktijk naar voren. Waren het eerder al het schaafsel van een potlood, een stalen puntenslijper, de verschillende hardheden van het potlood met telkens een uiterst scherpe punt, een prop gefrommeld papier of een witte museumhandschoen; in 2026 is het opnieuw een puntenslijper, onmisbaar voor de tekenaar. Een rode kunststof variant met duidelijke gebruissporen. Wie vervolgens de website van het kabinet bezoekt, vindt daar de legio voorbeelden die door de jaren heen in de laden ervan zijn opgeborgen.

    En ik sta buiten met mijn neus tegen de etalageruit gedrukt. Het water loopt mij bijkans in de mond bij het zien van zoveel lekkers. Ik word er hebberig van en koester mijn boekjes in de plastic winkeltas. Ik zou naar binnen willen stormen en mijn boodschappenlijst afwerken. Aan de kassa een XXL-puntzak vol lekkernijen willen afrekenen. En er thuis stuk voor stuk van willen genieten. Nu kan ik mij slechts verlekkeren aan en in de cadeaugids, en dat maakt al veel goed.

    Tekenkabinet XIV. Catalogus van de tekenkunst op klein formaat. Concept, vormgeving en productie Manja van der Storm, mei 2026.

    tekenkabinet, amsterdam
  • Cocreaties van Wim Biewenga in presentatie met Lieve van Loon op het Hoogeland

    Herinneringen zijn er om op te halen. Ze liggen te wachten in het geheugen. Zijn daar ooit achtergebleven in en door het leven te leven. Door de jeugd, via de middelbare en volwassen jaren heen, blijven deze daar overwegend onaangeroerd hangen. Wanneer er bij een voorval of door een gebeurtenis gedachten aan iets speciaals zijn, komen ze wel tevoorschijn en voor het voetlicht. Maar anders blijven ze tussen de coulissen dwalen, wachtend op het moment dat ze echt nodig zijn en hun rol moeten uitspreken. Is het leven voor het grootste deel geleefd, dan komen herinneringen wel boven water.

    Van oude mensen en dingen die voorbijgaan

    Die voorbije tijd lijkt verloren, maar de momenten worden teruggevonden. Wanneer er nauwelijks nog toekomst schijnt, lijken herinneringen belangrijker te worden. Die ogenblikken zijn opnieuw te beleven, te voelen en te ruiken. De geluiden komen terug in gedachten, de smaak van vroeger. Beschouwend, figuurlijk over de schouder kijkend en bespiegelend letterlijk dat wat was herbelevend. Er wordt gegraven in het geheugen om iets tastbaars op te diepen, er zijn grijpbare dingen fysiek verborgen in enveloppen en dozen op zolder. Lang niet aangeraakt en bekeken. Foto’s met lachende mensen, oude brillen, bijbeltjes en andere geschriften, ansichtkaarten van lang vervlogen vakanties. Onooglijke zaken die maar blijven, want herinneringen nemen nauwelijks plaats in, dus waarom ze wegdoen.

    Wim Biewenga, Gerard de Kleijn

    Werkend leven vastgelegd in notities

    Tussen de paperassen van weleer vond Wim Biewenga de werkboekjes van zijn vader. Vader Tjasse Willem was bij leven landbouwer in het noorden van Groningen. Zijn leven is werken en dat werken staat geadministreerd in een soort van dagboeken. Werkboeken waarin de hoeveelheid dagelijkse arbeid per dag en datum is uitgeschreven. Voor hem toen als geheugensteun bij de groei van het gewas, de inzet van personeel, de kosten en het weer. Vader is overleden wanneer Wim puber is. Lang zijn de boekjes onaangeroerd weggestopt, maar te belangrijk in de emotie om er afstand van te doen. De vondst brengt Wim terug bij zijn vader, hij ontdekt erin en het voert hem terug naar het Hooge Land waar hij is geboren en getogen. Denkend aan die streek, het werk dat er gedaan is. Bieten rooien, koeien opzetten, vlas inhalen, koolzaad eggen. Het schoffelen, het zaaien, het oogsten, het dorsen. En alles gedaan door hetzelfde personeel.

    De aantekeningen gebruikt Wim om Tjasse Willem te laten voortleven in zijn kunst. Is vader landbouwer, de zoon is kunstenaar. Hoewel de twee lang niet meer aan tafel zitten, brengt het hen nader tot elkaar. Het herinnert Wim aan vroeger, maar niet uit nostalgische overwegingen hergebruikt hij het beschreven papier. Door vaders schrijfsels raakt de zoon geïnspireerd en interpreteert hij de notities in tekeningen. Met Oost-Indische inkt, Siberisch krijt en pastel bewerkt hij de teksten en werkt deze grotendeels weg. Enkel de voor hem en in de beeltenis belangrijke aantekeningen blijven leesbaar. Het werkblad is zijn canvas, de drager van zijn kunst.

    Twee werelden nader tot elkaar gebracht

    In het boek dat verscheen rond dit project, door organisator en curator Gerard de Kleijn omschreven als coproductie tussen vader en zoon, worden vraagtekens gezet bij deze werkwijze. “Wat bezielt hem? Heeft hij expres bepaalde aantekeningen weggelakt of schuilt de betekenis juist in wat nog wel leesbaar is? Behelst zijn bewerking een commentaar of is het een puur willekeurige interventie? Drukken de toevoegingen van Wim een verlangen uit naar de tijd en het land van zijn jeugd? Of is het een ode aan de eenvoud en de puurheid van de landbouw van vroeger?” De beschouwer mag er de antwoorden bij schrijven. Zoals iedere kunst vragen oproept, is dat hierbij niet anders. Deze manier van werken is puur emotioneel, het brengt twee werelden nader tot elkaar. Het laat de tijden overlappen.

    Mooi vind ik het hoe De Kleijn die twee werelden als cocreaties wegzet in de uitgave ‘Wim Biewenga – zelfde personeel’. Hij ziet in de arbeid van vader Biewenga de ‘onderbouw’, het Rijk van de Noodzaak. Het werk van zoon Biewenga staat voor het Rijk van de Speelsheid, de ‘bovenbouw’. Daar bevinden zich ook de religie, de filosofie en de dichtkunst volgens De Kleijn. “Met het speels bewerken van de dagboeken vindt er een synthese plaats tussen het Rijk van de Noodzaak en het Rijk van de Speelsheid, Noodzaak en Speelsheid gaan in elkaar over.” Wim Biewenga speelt met zijn herinneringen, filosofeert beeldend over de werkelijkheid van Tjasse Willem Biewenga. Over de nuchtere mededelingen tekent Wim een poëtische toevoeging. Zo vullen beide werelden, beide rijken, elkaar aan.

    A trip down memory lane

    “Verwondering is de inspiratie van waaruit Wim Biewenga werkt. Het is zijn drijfveer om te maken wat hij maakt. Van de gecompliceerde wereld maakt hij een versimpelde uitdrukking”, onder meer met deze woorden opende ik onlangs een tentoonstelling van zijn werk in De Kunsthof te Appingedam. “Herinneringen spelen een spel met zijn gedachten. Vanuit het verleden maken indrukken zich uitdrukking in het heden. Of beter gezegd: de uitdrukking maakt zoveel indruk dat het een beeld verdient. Dat het verleden mag voortleven in het heden, naar de toekomst toe.” Deze uitstalling laat een kleine greep uit ‘Zelfde personeel’ zien, in De Kunsthof in een tableau met zes bewerkte aantekeningen. De complete serie behelst meer dan 100 bladen. De presentatie is een trip down memory lane, want het meest recente werk in het oeuvre van Biewenga is hier gehangen. In die composities kijkt hij om en ziet ‘zijn’ Hoogeland. De plek waar hij een jeugd doorbracht. En hij beschouwt vormen die spellen duiden, meccano, houten speelgoed. De tamme kraai die meeging op de schouder naar school. Maar ook de humor waarmee zijn werk is doorregen. Het is een vrolijke tentoonstelling met een open blik naar het verleden. Dat belooft wat voor de toekomst, want Wim Biewenga blijft bezig. Ondanks een eerdere verschillende carrière leeft en beleeft hij de kunst in hart en nieren.

    Een zoekende kunstenaar

    Het toen van Biewenga is gecombineerd met het nu van Lieve van Loon. Zij is nog zoekende in de kunst. Niet verwonderlijk, daar zij pas twee jaar geleden een kunstopleiding heeft afgerond. Alle kennis die ze heeft opgedaan schudt ze van zich af om het goede te behouden. De voedingsbodem waarop haar kunst kan groeien, haar stijl zal bloeien. Nu is het nog rondkijken, experimenteren, heeft haar kunst nog niet de kracht in eenvoud. Het simpele gegeven dat de sterke kant is van haar mede-exposant. Er zijn al wel puntige composities opgehangen, maar het geheel valt enigszins uit elkaar doordat er nog geen duidelijke lijn valt te ontdekken. Het is een manco, maar dat hoeft geen probleem te zijn.

    De thematiek drijft enigszins uiteen, hoewel Van Loon de onderwerpen wel in eenzelfde stijl probeert vast te leggen. Tafels, potten en flessen – zo eigen aan het stilleven – stelt ze rumoerig en levendig, beweeglijk zelfs, op in haar composities. Een dynamisch leven door deze in een enkele compositie van diverse kanten te laten bekijken. Wat opvalt zijn de dik aangezette omtreklijnen waarbinnen grote vlakken zich bewegen. Zij is tevens glazenier en maakt glas-in-loodramen, wat deze vorm van creëren als gevolg heeft. Binnen het vak loopt nog geen lijn, er is nog geen weg van A naar beter. Maar de belofte ligt in de lijn der verwachting. Ik denk dat ik wel meer zal zien en horen van deze Lieve van Loon.

    “Eigenlijk is het in deze tentoonstelling zaak langer te kijken om iets gewaar te worden”, gaf ik mijn toehoorders tijdens de vernissage als raad mee. “Langer kijken en daardoor ontdekken. Elk kunstwerk heeft een verborgen detail, een plek waar het gevoel kan rusten. Gedachten niet bedenken, niets willen verzinnen of onderscheiden. Dan legt het object, het schilderij – de tekening, als vanzelf zijn aard, zijn karakteristiek bloot. De vorm van kijken overkomt je dan. Ineens merk je iets op, krijgt de beeltenis een handvat. Is er herkenning, spreekt het.”

    Wim Biewenga – zelfde personeel. Tekst en samenstelling Gerard de Kleijn. Uitgave Van Spijk Art Books / Livingstone Editions, 2026. Tentoonstelling werken Wim Biewenga en Lieve van Loon bij De Kunsthof, Blankenstein 2, Appingedam. Van 25 april tot 14 juni 2026.

  • Om te begrijpen wat het betekent lichamelijk te zijn

    Het is een eigenaardige gewoonte van de mens om mensen in hokjes te zetten. Om vat te krijgen op een grote gemene deler. Niet uitzonderlijk unieke personen af te zonderen van de rest, maar alles op een hoop te gooien. Vooral recensenten en kunstcritici, om niet te zeggen kunsthistorici, hebben daar een handje van. Er dient een stijl te zijn die in een isme past, anders valt er niet over te oordelen en te verhalen. Natuurlijk bestaat er altijd een mate van overeenkomst; geen mens is volledig uniek en toch is ieder mens buitengewoon. Kunstenaars beginnen een nieuwe stroming zonder het zelf te weten. Pas achteraf beschrijven kunstkenners de soort waarin het werk enig is en waarop het reageert. Stijlen krijgen onderlinge relaties aangemeten. Kunstenaars worden geschaard in een groep. En wanneer schijnbaar gelijkgestemde kunstenaars zich in één plaats of streek ophopen, wordt al snel gesproken over een school.

    De term “School of London” werd gelanceerd door de Amerikaanse schilder R.B. Kitaj bij een door hem georganiseerde tentoonstelling in Londen in 1976. “Niet een samenhangende stijl of stroming in de moderne Britse schilderkunst, maar een bonte verzameling van individuele, eigenzinnige schilders in naoorlogs Londen die één ding gemeen hadden: de gedeelde fascinatie voor de menselijke vorm”, lees ik in de uitgave London Calling. Het boek verscheen bij de gelijknamige tentoonstelling in Kunstmuseum Den Haag. Het beschrijft de zogenoemde school en een veertiental kunstenaars die daartoe gerekend kunnen worden. Slechts een zestal daarvan vormt de kern van de School of London en krijgt extra aandacht.

    Londen als kunststad

    De auteurs vragen zich overigens af of er buiten die school ook ‘alternatieve’ schilders waren die ‘parallelle bewegingen’ maakten. Schilders die de figuratieve schildertraditie trouw bleven en haar nieuw leven inbliezen. Vrouwelijke makers en kunstenaars met een niet-westerse migratieachtergrond. Londen blijkt een smeltkroes van creatieve geesten te zijn, waarvan de school slechts een klein, maar wel degelijk belangrijk onderdeel vormt.

    Het boek toont in vergrijsde foto’s het Londen van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Op die manier kan de lezer de sfeer aanvoelen van de plaats en de tijd waarin de naoorlogse kunst zich bewoog en waar de inspiratie lag. Natuurlijk is het niet slechts dat decennium waarin de Britse kunst zich heeft afgespeeld. Achteraf bezien vormde de school zich in een periode waarin Londen de plaats van Parijs als kunststad probeerde over te nemen. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was een deel van de kunstscene immers naar Londen gevlucht om zich daar in vrijheid verder te ontwikkelen. Al snel bleek echter dat New York City dit stokje overnam; de nieuwe wereld werd the place to be. Londen oefende wel een aantrekkingskracht uit die bijna dierlijk was: kunstenaars kwamen erop af als beren op honing. De school was dan ook niet enkel een Londense aangelegenheid; veel kunstenaars van buiten de regio en zelfs van overzee schoven aan in de ‘banken’. Ze hadden opleiding, interesse en sociale kring met elkaar gemeen. Maar het was geen afgebakende generatie, noch een verzameling studenten van één bepaalde academie.

    Methode om het leven vast te leggen

    “School of London werd een strategisch begrip”, schrijven Elena Crippa en Thijs de Raedt in London Calling, “in een poging juist daar iets aan te doen; de geschiedenis van naoorlogse Britse kunst opnieuw te bezien naast — of tegenover — internationale ontwikkelingen.” De kunstenaars die tot de school worden gerekend hielden zich bezig met de werkelijkheid als een puur visuele, formele aangelegenheid. Dat was in die tijd not done. De traditie moest worden afgelegd; er diende abstract gewerkt te worden, minimalistischer, met minder nadruk op vorm en verf, op het schilderen als handeling. Toch stond de School of London wel degelijk in een traditie, zonder daarom traditioneel te werk te gaan.

    Terwijl ik door het boek blader, zie ik hoe met de gebruikelijke manier van verbeelden de hand wordt gelicht. In het verbeelden van de realiteit sluipt een mate van abstractie binnen. Ook wordt het menselijk lichaam soms bijna surrealistisch benaderd. Maar altijd draait het om het leven achter de menselijke vorm.

    De schilderkunst als methode om het leven vast te leggen in zijn meest directe, betrokken en intense vorm betekent niet dat ik meteen begrijp wat ik zie. In de literaire verwijzingen en verhalende benaderingen dien ik dieper door te dringen om een vinger achter de afbeelding te krijgen. De kunstenaars verkennen het menselijk lichaam nauwelijks platonisch, maar eerder de emotie in het figuur, het gevoel achter de uitdrukking. Mag het lijf zichtbaar zijn — in sommige gevallen zelfs open, bloot en afstotend — dan nog ligt de affectie er dik bovenop. Er gaat een rilling over mijn rug wanneer ik die sensatie doorvoel. Wanneer de ervaring van het onderwerp dezelfde blijkt te zijn als die welke de kunstenaar inspireerde tot dat specifieke bezielde werk. Niet de werkelijkheid is overgenomen, maar de essentie van de emotie is gevat.

    Het schilderen is waarnemen. Niet van de waarheid, maar van de echtheid daarachter. Mijn kijken is gadeslaan, het opmerken van die oprechtheid. Tekortkomingen worden niet overschilderd of weggepoetst, maar juist grotesk uitvergroot. Het lichaam krijgt gestalte zoals het is, niet mooier gemaakt. Het is wat het is. En juist daardoor werkelijk werkelijk. Men beeldt uit wat men ziet en voelt. Zelfs dat wat het daglicht niet kan verdragen. Het is een zintuiglijke ervaring; niet de waarneming dicteert de handeling van het schilderen — het schilderen ís waarnemen. Composities zijn gebaseerd op observaties en tekeningen ter plaatse. Doeken worden keer op keer overschilderd totdat een opwindend en overtuigend beeld ontstaat: een intense en aangrijpende verbeelding van menselijke aanwezigheid. De schilderijen bevatten een menselijkheid die nooit anoniem is, het resultaat van intieme observatie en nabijheid.

    Politiek bewustzijn

    Niet alleen het westerse menselijk lichaam staat centraal binnen de School of London; ook de gekleurde medemens krijgt een nadrukkelijke plaats in de groepswerken. Zo krijgt de kunst van een aantal leden van de school een politieke en activistische lading. Mensenrechten komen aan de orde, want uitgaande van lijf en leden heeft ieder mens het recht te bestaan. Sanjukta Sunderason concludeert dat “vanuit het perspectief van kunstenaars van kleur de menselijke gestalte in de kunst juist dat soort kwesties zichtbaar zou moeten maken, in plaats van alleen de technische aspecten van de menselijke figuur.” Door in te gaan op maatschappelijke vraagstukken, stelt Sunderason, biedt de menselijke gestalte in de kunst niet alleen tegenwicht aan abstractie in de kunst, maar ook — en wellicht belangrijker nog — aan de abstrahering van het politieke bewustzijn zelf.

    Met London Calling wordt de School of London onderzocht: wat de betekenis van deze groep gelijkgestemde kunstenaars voor de kunstwereld is geweest, en welke kunstenaars binnen en buiten de groep het kunstklimaat in Engeland hebben bepaald. Het boek beschrijft in het kort de kunstenaars die aanvankelijk tot de school gerekend kunnen worden. Het zestal dat uiteindelijk de kern vormt krijgt meer aandacht, waarbij Francis Bacon duidelijk boven het maaiveld uitsteekt. Het boek toont vele werken naast de essays die de school binnen de Britse schilderkunst duiden. Dat maakt de uitgave tot een complete catalogus bij de tentoonstelling en tot een degelijk naslagwerk wanneer Kunstmuseum Den Haag afscheid heeft genomen van de Londense composities.

    Simpel gesteld is de School of London inderdaad een school, waarin de beschouwer wordt onderwezen in het kijken — beter kijken. Terwijl de kunstenaars leren het onderwerp werkelijk te zien, niet enkel de zichtbare werkelijkheid waar te nemen maar de echtheid daarachter te ervaren. Niet beelden, maar verbeelden. De schilderkunst gebruiken als middel om menselijkheid in de moderne tijd te onderzoeken — om te begrijpen wat het betekent lichamelijk te zijn. Verf en figuratie bezitten het vermogen de menselijke ervaring tastbaar te maken en te bevragen. Dat is de kracht én de instructie die de School of London als erfenis achterlaat.

    London Calling – Francis Bacon, Lucian Freud,David Hockney, Paula Rego. Uitgave verschenen bij de tentoonstelling in Kunstmuseum Den Haag, 14 februari tot en met 7 juni 2026. Samenstelling en redactie Thijs de Raedt. Waanders Uitgevers, Zwolle 2026.

    Kunstmuseum Den Haag, London Calling, School of London, Waanders Uitgevers
    Kunstmuseum Den Haag, London Calling, School of London, Waanders Uitgevers
  • Verwondering – bij een opening in De Kunsthof Appingedam

    Lieve van Loon. Die naam zei me niets. Nu wel. Zojuist maakte ik kennis met haar. Lieve. Zo’n korte kennismaking is voedingsbodem voor liefde op het eerste gezicht. Eerder al, toen haar naam werd genoemd voor een tentoonstelling, googlede ik Lieve van Loon. Ik bezocht haar website en ook daar kan dat eerste contact als introductie uitgroeien tot een directe verbondenheid. Op het eerste gezicht zag ik vrijwel meteen overeenkomst. Verwondering.

    Wim Biewenga. Die naam zegt me iets. Nog steeds. Hij nam op een goed moment telefonisch contact met mij op. Hij had een vraag: of ik zijn expositie in De Kunsthof wilde openen met een gepaste tekst. Hij kan mijn kritiek op zijn werk waarderen, vandaar. Toen ook viel de naam Lieve van Loon. Daar wordt hij graag mee gezien in Appingedam.

    Het herkenbare verandert

    Het werk van Lieve is een nader onderzoek waard. Dus ik heb haar website figuurlijk doorgespit. Dat is het voordeel van internet. Je hoeft de deur niet uit om het portfolio van de kunstenaar te bewonderen. Meteen viel mij de aanhef op de voorpagina op: Wat gebeurt er met een object wanneer het herkenbare verandert? In haar afstudeerproject “Het hervormen van het alledaagse” laat Lieve ons haar bijzondere visie op het dagelijks leven zien. En dat is precies wat Wim doet. Hij verwondert zich over de zichtbare werkelijkheid. Daarvan maakt hij geen huisje-boompje-beestje-schilderij voor boven de bank. Hij prikt door het zichtbare heen en laat de essentie ervan zien. Het herkenbare verandert. De emotie van het dagelijks leven krijgt vorm.

    Verwondering is de inspiratie van waaruit Wim Biewenga werkt. Het is zijn drijfveer om te maken wat hij maakt. Van de gecompliceerde wereld maakt hij een versimpelde uitdrukking. Zijn kunst schuurt tegen een naïeve vormgeving aan. In zijn objecten geeft hij gebruiksvoorwerpen of delen daarvan een tweede leven. Zo kan hij ook eigen oud werk recyclen. Hij schildert over bestaand materiaal heen. Draait een compositie eens om zodat hij een nieuwe kijk kan vastleggen. Herinneringen spelen een spel met zijn gedachten. Vanuit het verleden maken indrukken zich uitdrukking in het heden. Of beter gezegd: de uitdrukking maakt zoveel indruk dat het een beeld verdient. Dat het verleden mag voortleven in het heden, naar de toekomst toe. Kunst maakt Wim aanvankelijk voor zichzelf. Om de wereld te duiden, te begrijpen. De wereld die zo onschuldig leek, toen. Daarom is zijn kijk die van een kind dat nog zonder meer kan genieten van de dingen.

    Ik citeer mezelf

    Is voor mij het werk van Lieve van Loon een kennismaking met een nog onbekende wereld, het werk van Wim Biewenga zoals dat hier hangt is voor mij eveneens nieuw. Eerder zag ik werk en dacht er het mijne van. Ik citeer mezelf:

    “Ogenschijnlijk gebeurt er niets in het werk van Wim Biewenga. Maar dat is gezichtsbedrog, een optische illusie. Want er is beroering onder het waarneembare vlak en tussen de getrokken lijnen. Het niets is schijn, er valt van alles te zien. Er is onrust in de verwerking van verf, de huid verbergt aantekeningen van eerdere gedachten. Deze kunst is een geconstrueerd niet-zijn van wat het zijn kan zijn. En is. Je went aan vormen en denkt daardoor in beelden herkenbare situaties te zien. Maar Biewenga haalt juist deze herkenning uit die gewenning van het dagelijkse kijken. Hij gaat eraan voorbij. Het detail krijgt bij hem een nieuwe betekenis.” Einde citaat.

    Geïnspireerd door de titel ‘langs berg en dal klinkt hoorngeschal’, humor die wel in mijn straatje past, schrijf ik het volgende op: “In het werk van Wim Biewenga ontbreekt de samenhang tussen geschilderd beeld en tastbare omgeving. Wat ik zie heb ik niet eerder gezien. Het komt me niet bekend voor. Er rest enkel ruimte en ritme, samengesteld door kleuren, lijnen en abstracte geometrische vormen. Mijn blik denkt het beeld wel te kunnen plaatsen in de werkelijkheid. Mijn ogen zoeken verbanden en relaties met en in de realiteit. Maar dat is geforceerd en niet zo bedoeld. Ik wil dat, dat mag. Maar het is niet strikt noodzakelijk om in de gepenseelde situatie een verbinding te leggen met een bestaand beeld. Feitelijk heeft het werk van Biewenga geen omschrijving nodig. Het spreekt voor zich en elke beschrijving werkt minder krachtig dan het beeld is. Een beschouwing zonder woorden.”

    Niet de werkelijkheid opzoeken

    Tot zover, want voor een beschouwing zonder woorden heeft Wim mij hier natuurlijk niet laten komen. Telkens wanneer ik zijn werk tref, heeft het een andere vorm en uitstraling. Hoewel hij op leeftijd is, lijkt hij de jonge geest van Lieve te hebben. Het werk van beide kunstenaars rijmt in deze presentatie. Niet zozeer wat betreft vormgeving, maar wel door de verwondering voor het beeld. De spanning die door de kunst kan worden opgewekt. Door weinig te laten zien waar veel te bekijken valt. Biewenga kijkt terug op zijn leven, haalt herinneringen op. Vindt een werkboek van zijn vader. Gebruikt de beschreven bladen als drager voor beeltenissen die bij hem opkomen bij het lezen van de notities. Daarmee laat hij zijn vader voortleven, want zonder zijn inbreng zou het boek bij het oud papier belanden. Op die manier waardeert Lieve dagelijkse dingen op. Handelingen en voorvallen die in de tijd wegzakken, redt zij uit de vergetelheid. Haar werk beeldt deze alledaagse dingen uit die meer aandacht verdienen, lees ik op haar website: alledaagse voorwerpen en taferelen die in het volle zicht verborgen zijn. De inspiratie die haar tot werken aanzet, dien ik vanuit een ander perspectief te zien. Niet de werkelijkheid opzoeken, maar de emotie vinden.

    Langer kijken om iets gewaar te worden

    Terug naar de werken nu die hier te zien zijn, want daarvoor ben ik gekomen. De werkelijkheid van Wim is niet afgetekend in uitdrukking. Het blijft ontspannen zonder opgewonden te raken. Ik kijk gespannen naar de taferelen om te zien welke drift erachter zit. Welke hartstocht heeft de kunstenaar ertoe gebracht deze indrukken op deze manier te formuleren en te verbeelden? Het is niet meteen zichtbaar wanneer ik alsmaar probeer de realiteit erin te duiden. Zonder reden. Met slechts een onbegrensde blik om uit de behoefte van de voorstelling te komen. Wat ik zie, dat is het; ik moet me overgeven. Vertrouwen hebben in de waarheid, de hele waarheid en niets dan de waarheid van Wim Biewenga. Zolang ik dat niet kan opbrengen, blijft zijn werk een mysterie. Haak ik vroegtijdig af, dan zal zijn schoonheid voor mij nooit zichtbaar zijn. Dus neem ik voor mezelf het verband met de werkelijkheid weg en stap in de realiteit van Biewenga. Mijn verstand op nul, maar de blik scherp en verscherpt. Het werk is doordringend en indringend. Het houdt de aandacht, want de onwerkelijke werkelijkheid wil gepeild en ontrafeld worden. Deze woorden zou ik welhaast naadloos op de composities van Lieve van Loon kunnen leggen. Het is haar waarheid, haar schoonheid, haar wereld die de mijne kan zijn wanneer ik me eraan overgeef.

    Eigenlijk is het in deze tentoonstelling zaak langer te kijken om iets gewaar te worden. Maar is dat niet met alle kunst zo, vraag ik me retorisch af zonder antwoord te krijgen. Langer kijken en daardoor ontdekken. Want ieder kunstwerk heeft een verborgen detail, een plek waar het gevoel kan rusten. Gedachten niet bedenken, niets willen verzinnen of onderscheiden. Dan legt het object, het schilderij – de tekening, als vanzelf zijn aard, zijn karakteristiek bloot. De vorm van kijken overkomt je dan. Ineens merk je iets op, krijgt de beeltenis een handvat. Is er herkenning, spreekt het.

    Inleiding bij de vernissage van de expositie werken van Wim Biewenga en Lieve van Loon in De Kunsthof te Appingedam, de dato 23 april 2026.
  • Zelfportret zonder een gezicht te tonen

    Zij stuurde mij twee handen vol afbeeldingen van haar werken. Of ik daar iets over kon zeggen, of schrijven eigenlijk. Mijn naam was haar genoemd door een bevriende kunstenaar, een beeldhouwer die nu domicilie houdt in Italië. Ik zou er wel wat van vinden, was zijn mening. Concreet had zij mij uitgenodigd haar werk live te zien, maar daarvoor kon ik op mijn manier de tijd niet vinden. Dus nam zij de moeite het werk te fotograferen en mij te mailen. Op het beeldscherm heb ik uiteraard niet de look en feel van een schilderij. Je kunt niet je blik langs de verfstreken laten glijden of zelfs even stoutmoedig met de wijsvinger de structuur betasten – voorzichtig zonder te beschadigen. Want kunst moet je kunnen voelen, aanvoelen, de ruimtelijkheid in het platte vlak onderscheiden en in geval van olieverf op doek de materie kunnen ruiken.

    Marjolein Prins

    Dat is dus uitgesloten bij dit mij gestuurde werk, maar gelukkig componeert de kunstenaar haar werk met behulp van de computer. Het betreft dus digitale kunst, waarvan ik digitaal enkele voorbeelden kreeg om deze te beoordelen. Nu is beoordelen een groot woord; ik wil er iets over schrijven, mijn mening geven – ik ben geen meester die de wijsheid in pacht heeft en zijn oordeel gaat toetsen dan wel het werk keurt op stijl en techniek. Ik noem het een beschouwing – observeren, gadeslaan en overdenken. En vervolgens mijn gevoel bij wat ik heb gezien beschrijven. Ik geef een voorzet en ieder ander mag het doelpunt maken, er het zijne of hare van vinden. Kunst is een kwestie van smaak.

    Intuïtief ontwerpt Prins de compositie

    Marjolein Prins, want over haar werk gaat het hier, spiegelt haar leven in het werk. Zij laat haar zijn reflecteren in de met behulp van Procreate gemaakte composities. Niet werkelijk of letterlijk zoals dat je bijvoorbeeld een zelfportret maakt, maar abstract en figuurlijk in een gestroomlijnde print. De digitale tekeningen lijken veel op de weerglans van de omgeving in een bewerkte plaat metaal. Of een spiegelbeeld in gewelfd glas. Of de spiegeling op in beweging gebracht water. Het beeld vervormt en herschept zichzelf in het dynamische oppervlak. Bij wijze van spreken is de beeltenis in beweging wanneer je langs gaat of je hand in het water steekt.

    Marjolein Prins

    Intuïtief ontwerpt Prins de compositie en bouwt deze verder uit met behulp van het computerprogramma. De software is niet leidend, maar ondersteunt haar een harde werkelijkheid in abstracte tonen te creëren. Deze heeft wel een realistische kern, namelijk haar eigen wezen zoals ik hiervoor al aangaf. Er ontstaat onbewust en niet beredeneerd een individuele vormgeving met een persoonlijk handschrift. Ieder ander zal dit niet zo kunnen maken, want dit is Prins zoals ik het zie. Ieder ander kan een poging wagen door Procreate of een ander digitaal tekenprogramma te gebruiken, maar dan is en blijft het een kopie want dit is de codex van Marjolein Prins. Zij heeft deze manier van uiten bepaald. Het toont aan dat er digitaal mogelijkheden zijn, die weinig onderdoen voor authentieke technieken. Persoonlijk zal ik liever een penseel of potlood hanteren, daar ik het idee heb dan meer betrokken te zijn met wat ik maak. Maar voor anderen zal een digitale pen relateren aan begeestering.

    Rumoerige versimpeling, onstuimig handschrift

    Prins legt het landschap van haar geest vast, maar maakt ook werkelijke landschappen. Deze zijn in lagen opgebouwd en benaderen echtheid. De manier van werken leent zich uitstekend voor het benaderen van water. Niet voor niets wordt die oppervlakte vergeleken met een spiegel. Het kan zo vlak zijn, stil en niet in beweging. Maar wanneer je met een voorwerp of de hand het laat bewegen stroomt de gespiegelde omgeving naar elders en vermaakt en hermaakt zich tot een abstracte vormgeving. Vooral in deze golfbeweging is Prins naar mijn mening op haar best, de rumoerige versimpeling en het onstuimige handschrift past haar beter in vergelijking met de inbreng van oorspronkelijke vormen.

    Marjolein Prins

    Het gebruik van fotografie als basis voor een print geeft de plaat diepte, zoals bij de walvis achter borrelend water te zien is. Die luchtbellen passen ook goed in een semi-abstracte vormgeving. Maar wanneer een meer werkelijke uiting als bloemen of een mens een plek krijgen, raakt de kracht uit de tekening en spreekt de compositie minder aan. Dan lijkt het een kunstje en kan de ziel van de maker niet worden gevonden. Hoewel de inheemse dame wel in een passende primitieve stijl is gezet. Vooral dat persoonlijke handschrift geeft het werk van Marjolein Prins een gezicht.

    Dit is op en top persoonlijk haarzelf

    Eén compositie in de mij gestuurde reeks is een uitzondering op de regel. Daarin mengt Prins de werkelijkheid met abstracte elementen op een uitzonderlijke wijze. Op die manier werkt het wel, omdat zij zichzelf in de omgeving zet. Een donker landschap dat veel weg heeft van een zeegezicht met een deinende branding. De wolken erboven golven mee in het ritme van de zeespiegel. De lucht kleurt rood met een helder gele zon, het wezen van een ster licht op. Marjolein zit in het centrum van de afbeelding, in een rolstoel op hellend vlak. Brandy, haar hulphond, zit braaf naast haar op de grond in afwachting van een commando. Ze leunt over links en is met het beest in gesprek. Ze lacht. Dit is op en top persoonlijk haarzelf. De achtergrond is haar wezen, de figuur haar zijn.

    Marjolein Prins

    Kort gezegd en geschreven is Marjolein Prins goed bezig. Haar handicap staat haar op veel fronten in de weg, maar bij het maken van kunst en het creëren van haar schepping is zij zo vrij als een vogel. Ze legt haar wezen in het werk en laat de zwakheid toe. Vooral dat gegeven maakt haar werk speciaal om niet te zeggen uniek. Het spreekt aan, omdat zij haarzelf erin uit, haarzelf erin sluit. Dit is Marjolein Prins. Het is haar zelfportret zonder een gezicht te tonen.

    Beschouwing digitale tentoonstelling tekeningen van Marjolein Prins.