Zij probeert het moment te vatten. Nee, beter: zij pakt het moment. Vangt de essentie van een beeld dat opeens en onverwacht haar netvlies raakt. Zomaar, tsjak! Ike Smitskamp noemt dat een springend moment. Een fractie van tijd die haar in het oog springt, waarbij haar gemoed stuitert. Een beeld trekt de aandacht. Het intrigeert en inspireert haar zó, dat ze het op hetzelfde ogenblik dat het zich voordoet wil vastleggen. Dat moet. Maar natuurlijk gaat de tijd verder, rolt het moment weg, heeft ze langer nodig dan die ene tel om het te tekenen. Het is echter op haar netvlies gebrand, met een fotografisch geheugen weet ze het beeld vast te houden en te reproduceren.
Het potlood als geheugen
Het potlood is haar in de snelle beweging behulpzaam. Daarmee kan ze snel een schets opzetten die het moment blijft volgen. Overigens is ze vrij het beeld verder in te vullen, het is op dat moment haar indruk. Ze heeft het zich toegeëigend. Toch blijft ze steeds bij de waarheid, omdat ze altijd dat weergeeft wat ze heeft gezien. Smitskamp verzint er niets bij, het is haar waarheid zoals ze de echtheid interpreteert. Het kan wel zijn dat meerdere momenten samenkomen in een enkel beeld. Het kan ook zijn dat Smitskamp een gedachte heeft opgeslagen die er uit moet, dien vorm verlangt. Is dat een aanslag op de werkelijkheid? Kunnen twee werelden niet samen optrekken?
Achter het springende moment, het plotseling geziene, krijgt Ike Smitskamp niet altijd de vinger achter – ze begrijpt niet altijd evengoed wat ze ziet. Dat is een reden om het vast te leggen, zodat ze het later kan doorzien en eventueel verder uitwerken. Ze legt het met potlood op papier stil, maar eigenlijk is het volgens haar het springende moment dat háár stillegt. Veel van die springende momenten staan afgebeeld in het boek “Tekenwerk 2020-2024”, een archivering van kortstondigheid.
Herinneringen tekenen
De momenten zijn vluchtig, worden opgeslagen in de voorbijgaande tijd. Feitelijk tekent Smitskamp aandenkens, ze maakt letterlijk en figuurlijk herinneringen. Een geheugen van de tijd. Een souvenir in het moment. Die vrijheid heeft ze, en daarvoor hoeft ze niet met rugzak en navigatie in de hand de zon te zoeken of bergen te beklimmen. Haar vrijheid kan zich in de achtertuin verschuilen, daar kan het moment vanachter een bosje opeens naar voren springen. Soms loopt ze er aan voorbij en valt het oog er niet op, en dan is het er, onaangekondigd. Op dat moment moet Smitskamp er iets mee. En doet ze er iets mee.
Het ontregelt haar denken, dat springende moment. Om opnieuw in te regelen neemt ze potlood en papier ter hand. “Al tekenend doe ik ingrepen zoals je die ook zou doen in een verhaal, om je boodschap echt helder en van jouw te maken”, schrijft zij in het boek over haar tekeningen. Ze legt vast wat ze zag en wat ze daarbij ondervond. Het kleurt het beeld, zodat het moment wordt toegeëigend. Dat fragment tijd is voortaan haar ogenblik. Wanneer ik door het boek blader, kan ik die momenten meebeleven. Als het ware neem ik de bewaarplaats door waarin de kaarten met momenten op dag en datum gerubriceerd in een bak staan.
Door de ingrepen wordt het moment tot gearchiveerde tijd gemaakt, tot op de dag en het tijdstip vastgelegd, ligt dat specifieke ogenblik vast. Het is onwrikbaar bevroren in de tijd. Daarbij krijgt het nog een titel mee, het moment wordt omschreven en is niet een abstract beeld. Hoewel de essentie wel een versimpelde weergave van het ervaren moment kan zijn. Door de ingrepen kan de tekening een gelaagd karakter krijgen, kan het moment de tijd overlappen en doorlopen buiten het kader. Want uiteraard laat tijd zich niet (be)dwingen.
Smitskamp beslist later nog of dat moment zich kan laten mengen met meerdere ogenblikken. Op die manier blijft de beweging van tijd over verschillende momenten zichtbaar. Of worden diverse fracties van tijd samengebracht in een soort van collage, een samengestelde tekening. Maar altijd blijft dat ene springende moment, het beeld dat zich opeens voordoet en waardoor het gemoed van de kunstenaar een sprongetje maakt, het uitgangspunt. Het is die inspiratie die bepalend is voor de weergave. “Door te tekenen, door vertraging in te zetten”, citeer ik de kunstenaar, “geef ik kwetsbare momenten uit de werkelijkheid een ereplaatsje. Op deze manier archiveer ik kortstondigheid.”
Van venster tot vogelvoederplank
En waarmee kan het allemaal beginnen. Wat kan een springend moment zijn. Een blik uit het venster van de caravan. De inkijk in het trappenhuis. Het kijkje tussen de luxaflex. Wat doodnormaal lijkt kan door verloop van invallend zonlicht ineens zo anders zijn. Dat schaduwen verschillende gezichten bieden. Dan kan zo’n moment ineens opspringen waar het anders gewoon was blijven liggen. Die gezellige figuratie langs de muur opeens tot dreigende schimmen wordt. Ook kan een mus op de vogelvoederplank in de tuin, gezien tussen de lamellen van raambekleding door, een wonderlijk mooi moment zijn.
Blikvelden breken door dubbele ramen, langs geopende deuren, onder tafels, boven kasten. Alles kan inspireren wanneer het maar anders is dan het normale. Misschien is het wel een opspringende gedachte die in een stil moment ontstaat. Opvallend even, en dan weer door. Die ene tel pakt Ike Smitskamp en laat het doorvloeien op papier. En soms is de tekening met enkele trefzekere bewegingen niet af. Dan moet er iets bij waardoor het moment er een laag bij krijgt. Dat er aan de tijd een ogenblik wordt vastgeplakt. Zodat de tekening een ruimtelijke collage wordt. Of dat een kleurlijn of -vlak het in de eeuwigheid zet. Dat het platte vlak zich verheft tot ruimte. Dat de tekening opstaat waar het moment een gat in de lucht sprong.
Meestal doorzie ik wel die ingeving, deze bevlogenheid van de eerste aanblik. Maar soms is de voorstelling niet meteen herkenbaar, valt het moment bij wijze van spreken in scherven van het papier. Dan is mijn inlevingsvermogen bepalend voor de manier waarop ik omschrijf wat ik zie. Zoals de maker de vrijheid al tekenend ervaart, voel ik deze speelruimte aan in de uiteindelijke tekening. Ik ondervind daar het alleenrecht om mijn waarheid eraan te koppelen. Veelal blijft de werkelijkheid datgene wat ik door haar ogen in potlood op papier zie verschijnen. Het kan ook zijn dat ik niet een tafel zie, of een deur, de trap, maar er mijn eigen beeld aan verbind.
Licht dat tijd zichtbaar maakt
In haar werk is Ike Smitskamp bezig met lichtval en schaduwwerking. Met het potlood kan ze fijne nuances aanbrengen en het licht werkelijk over het papier laten vallen. Het zet het vastgelegde moment in beweging, alsof de tijd erin doorloopt. Zodoende zijn het, ondanks het statische karakter, dynamische beelden. Een subtiele animatie van kleur kan in bepaalde composities de sfeer verlevendigen of juist vervreemden. Ondanks of dankzij dat de werkelijkheid tegen het licht wordt gehouden, kan deze echtheid zich vervormen tot een abstracte gewaarwording. De momenten uit de tijd genomen, de details uit de realiteit ontvreemd, geven de uitsneden van leven een geheimzinnig karakter. De bijzonderheid wordt tot karakteristiek in het werk van Ike Smitskamp.
Ike Smitskamp tekenwerk, archivering van kortstondigheid. Uitgave in eigen beheer, 2025.
